BIKINI, STRIPTIZJA, TRURI DHE PERCEPTIMI I GRUAS

BIKINI, STRIPTIZJA DHE TRURI: HISTORIA E NJË RROBE QË NDRYSHOI MËNYRËN SI SHOHIM

Në verën e vitit 1946, në një pishinë të Parisit, një inxhinier francez zbuloi një copë rrobe aq të vogël sa, siç mburrej ai, mund të kalonte përmes një unaze martese. Ai e quajti atë “bikini”, katër ditë pasi Shtetet e Bashkuara kishin shpërthyer një bombë atomike mbi atolin Bikini në Paqësor, duke premtuar se krijimi i tij do të ishte “po aq shpërthyes sa bomba”. Kishte të drejtë. Por historia e vërtetë e bikinit nuk është vetëm një histori mode. Është një histori për shikimin — për atë që sytë tanë bëjnë kur shohin një trup, dhe për atë që tregoi, gjashtëdhjetë e tre vjet më vonë, një skaner truri në Universitetin Princeton.

INXHINIERI DHE STRIPTIZJA

Njeriu që shpiku bikinin nuk ishte një stilist mode. Louis Réard ishte një inxhinier mekanik i automjeteve, që drejtonte dyqanin e të brendshmeve të nënës së tij pranë Folies Bergère në Paris. Ai nuk kishte asnjë formim në modë, asnjë lidhje me botën e couture-it. Por kishte një rival — një stilist tjetër, Jacques Heim, që sapo kishte nxjerrë një kostum banje dypjesësh të vogël, të quajtur “Atome”, atomi, duke pretenduar se ishte kostumi më i vogël në botë. Réard vendosi të shkonte edhe më vogël. Shumë më vogël.

Rezultati përdorte vetëm rreth tridhjetë inça katrorë pëlhurë — më pak se një shami xhepi. Ai e përshkroi atë me një frazë që mbeti në histori: “një kostum banje dypjesësh që zbulon gjithçka për një vajzë, përveç emrit të vajzërisë së nënës së saj”. Ishte, në thelb, të brendshme të kthyera në rroba plazhi — një sytjena dhe dy trekëndësha të vegjël të lidhur me spango. Dhe pikërisht kjo ishte problemi.

Sepse kur Réard shkoi të kërkonte një modele për ta prezantuar krijimin e tij, u përball me një mur. Asnjë modele profesioniste nuk pranoi ta vishte. Ai iu drejtua agjencive të njëra pas tjetrës; të gjitha modelet refuzuan. Rroba zbulonte kërthizën — diçka e konsideruar e pahijshme në vitin 1946 — dhe tregonte më shumë nga trupi femëror se çdo veshje që shitej atëherë. Modelet e njohura kishin frikë se do t’u shkatërronte karrierën. Rroba kishte kaluar një vijë që, sipas mendimit të kohës, një grua e respektuar nuk duhej ta prekte kurrë.

I dëshpëruar, Réard u kthye nga i vetmi lloj njeriu që nuk kishte frikë nga vija: Micheline Bernardini, një kërcimtare nudo nëntëmbëdhjetëvjeçare nga Casino de Paris. Ajo nuk kishte asnjë shqetësim për hijeshinë, dhe pranoi menjëherë. Më 5 korrik 1946, pranë pishinës Molitor, ajo pozoi me buzëqeshje para fotografëve, duke mbajtur në dorë një kuti shkrepësesh — për të treguar se e gjithë rroba ishte aq e vogël sa mund të futej brenda saj. Fotografitë vrapuan nëpër botë. Disa gazeta e trajtuan bikinin si një skandal moral; të tjera e quajtën të pahijshme dhe të turpshme. Në Itali, Spanjë, Belgjikë dhe në pjesë të Shteteve të Bashkuara, ai u ndalua nga plazhet për vite me radhë.

Por Bernardini mori diçka që asnjë modele profesioniste nuk e kishte parashikuar: rreth pesëdhjetë mijë letra admiruesish, shumica nga burra. Kërcimtarja që asnjë agjenci nuk do ta kishte punësuar u bë, për një çast, gruaja më e famshme në Francë. Dhe rroba që asnjë grua “e respektuar” nuk do ta vishte u bë, me kohë, kostumi i banjës më i popullarizuar në historinë e njerëzimit.

PSE ISHTE AQ SHPËRTHYESE?

Është e lehtë, nga distanca e tetëdhjetë viteve, ta shohim reagimin e vitit 1946 thjesht si prudencë — një shoqëri e vjetër, konservatore, e trembur nga pak lëkurë. Sot supermodelet ndërtojnë karriera të tëra duke pozuar me bikini, dhe askush nuk ngre vetullën. Kështu që skandali i dikurshëm duket qesharak, një relike e një kohe më të ngurtë.

Por po sikur reagimi i vitit 1946 të mos ishte thjesht prudencë? Po sikur ata njerëz të kishin kapur, në mënyrën e tyre instinktive, diçka të vërtetë për fuqinë e një trupi të zhveshur — diçka që shkenca do ta zbulonte vetëm shumë më vonë, jo në gjuhën e moralit, por në atë të neuroneve?

SKANERI NË PRINCETON

Në vitin 2009, psikologia Susan Fiske në Universitetin Princeton kreu një eksperiment që u bë i famshëm. Ajo vendosi burra heteroseksualë brenda një skaneri të rezonancës magnetike — një makinë që tregon se cilat pjesë të trurit aktivizohen — dhe u tregoi atyre imazhe të grave, disa të veshura plotësisht, disa me bikini. Pastaj vëzhgoi se çfarë ndodhte brenda trurit të tyre.

Ajo që gjeti ishte befasuese. Kur burrat shihnin imazhet e grave me bikini, aktivizohej një pjesë e trurit e quajtur korteksi premotor — pikërisht ajo zonë që ndizet kur një person përgatitet të përdorë një vegël, si një kaçavidë ose një çelës. Truri i tyre po reagonte ndaj imazheve sikur të ishin objekte për t’u përdorur me duar. Burrat i lidhnin këto imazhe me folje veprimi në vetën e parë — “unë kap, unë shtrëngoj, unë mbaj”. Dhe kur bënin një test kujtese më pas, ata i kujtonin më mirë se çdo imazh tjetër fotografitë e grave me bikini — shpesh fotografi pa kokë. Ata kujtonin trupat, jo fytyrat.

Por zbulimi më i thellë erdhi kur Fiske krahasoi rezultatet me një test seksizmi që burrat kishin plotësuar. Ata që kishin shënuar më lart në seksizmin armiqësor — pikëpamjen se gratë përpiqen të dominojnë burrat — tregonin diçka të rrallë: te ata çaktivizohej korteksi prefrontal medial, pjesa e trurit që merret me të menduarit rreth mendjes, ndjenjave dhe qëllimeve të një personi tjetër. Kjo zonë, shpjegoi Fiske, “pothuajse kurrë nuk çaktivizohet”. Ata burra po i përpunonin gratë “sikur të mos ishin plotësisht njerëzore”.

Këtu duhet një saktësim, sepse vetë Fiske e bëri. Ajo nuk pretendoi se burrat “vërtet mendojnë se këto fotografi janë fotografi veglash”. Ishte, tha ajo, një “metaforë shkencore”: ata reagojnë ndaj imazheve ashtu si njerëzit reagojnë ndaj objekteve. Dhe ishte një studim i prezantuar në një konferencë, që kërkon hulumtime të mëtejshme për t’u konfirmuar plotësisht. Nuk ishte një ligj i hekurt se “të gjithë burrat i shohin të gjitha gratë si objekte”. Por ishte një dritare e rrallë brenda asaj që ndodh, në heshtje dhe pa vetëdije, kur një sy takon një trup të zhveshur.

DY LEXIME TË SË NJËJTËS TË VËRTETË

Dhe këtu, dy gjysmat e kësaj historie — të ndara nga gjashtëdhjetë e tre vjet — takohen në mënyrë të papritur.

Në vitin 1946, një shoqëri e tërë e trajtoi trupin gati të zhveshur të një gruaje si diçka të rrezikshme, të pahijshme, që duhej fshehur dhe ndaluar. Ata nuk kishin skanerë truri; ata kishin vetëm instinktin dhe moralin e tyre. Në vitin 2009, neuroshkenca shikoi brenda trurit të burrit dhe gjeti një mekanizëm që, të paktën pjesërisht, shpjegon pse bikinia ishte — dhe mbetet — aq e ngarkuar: trupi i seksualizuar zhvendos vetë mënyrën se si truri e përpunon personin që e vesh atë, nga një mendje me të cilën ndërvepron, drejt një objekti mbi të cilin vepron.

Me fjalë të tjera, paniku moral i vitit 1946 dhe skanerët e vitit 2009 janë dy lexime të së njëjtës të vërtetë të thellë. Ata parizienë të tronditur nuk ishin thjesht të prapambetur. Ata kishin ndier, në mënyrën e vet të papërpunuar, atë që makina do ta konfirmonte gjysmë shekulli më vonë: se një trup i zhveshur nuk është “neutral”, siç tha vetë Fiske. Ai ndryshon mënyrën si shihet — në nivelin e kulturës dhe në nivelin e neuronit.

ÇFARE SHOHIM KUR SHOHIM

Historia e bikinit, atëherë, është shumë më tepër se historia e disa trekëndëshave pëlhure. Është historia e shikimit vetë — e asaj se si pak centimetra rrobe u bënë “shpërthyese”, pse ajo shpërthyeshmëri ishte reale e jo thjesht prudencë, dhe çfarë do të thotë që kultura kaloi tetëdhjetë vjet duke mësuar ta pranonte rrobën, ndërsa truri, me sa duket, ende e përpunon atë pak a shumë siç e përpunonte në vitin 1946.

Ka diçka njëkohësisht qesharake dhe e thellë në këtë. Qesharake, sepse e gjithë saga nisi me një inxhinier automjetesh, një rival të quajtur “Atomi”, dhe një kërcimtare me një kuti shkrepësesh. E thellë, sepse pas gjithë asaj lehtësie fshihet një pyetje që na ndjek ende: çfarë shohim vërtet kur shohim një trup, dhe çfarë i bën kjo mënyrës si e trajtojmë personin brenda tij?

Micheline Bernardini pozoi për një çast të vetëm pranë një pishine parisiene, dhe pastaj u zhduk nga historia — ajo nuk pati kurrë një karrierë të gjatë, nuk u bë e famshme. Bëri një gjë të vetme, dhe ajo gjë ndryshoi modën përgjithmonë. Por ndoshta trashëgimia e saj e vërtetë nuk është rroba që veshi, por pyetja që ajo, pa e ditur, na la: se midis syrit dhe trupit, midis shikimit dhe personit, ndodh diçka që as tetëdhjetë vjet mode e as një skaner truri nuk e kanë zgjidhur ende plotësisht. Ne e kemi mësuar ta shohim bikinin. Nuk jemi ende plotësisht të sigurt se çfarë sheh ai brenda nesh.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.