ÇFARË SHOHIN ATA QË VDESIN DHE KTHEHEN?

ÇFARË SHOHIN ATA QË VDESIN DHE KTHEHEN: SHKENCA DHE FILOZOFIA NË PRAGUN E VDEKJES

Zemra ndalon. Në monitor, vija bëhet e drejtë. Truri, brenda sekondash, hesht. Sipas çdo përkufizimi mjekësor, pacienti mbi tavolinë është i vdekur. E megjithatë, kur ai kthehet — kur rianimimi ia rikthen rrahjet — ai rrëfen diçka të pamundur: kujtime të qarta, të renditura, të vetëdijshme, nga pikërisht ato minuta kur truri i tij nuk duhej të prodhonte asgjë. Ai përshkruan një rishikim të tërë jetës së vet. Të afërm të vdekur. Një qetësi të thellë. Dhe ndonjëherë, ftohtësisht, ai përshkruan se çfarë bënë mjekët në dhomë ndërsa trupi i tij dergjej pa jetë.

Për herë të parë në histori, mjekësia moderne mund të matë trurin në vetë pragun e vdekjes. Dhe ajo që po gjen na kthen te pyetja më e vjetër dhe më e thellë e filozofisë: a është mendja thjesht truri — apo diçka më shumë? Kjo është historia e asaj që shkenca dokumenton se ndodh kur vdesim, dhe e asaj që filozofia thotë se mund të kuptojmë prej saj.

ÇFARË DOKUMENTON SOT MJEKËSIA

Le të nisim me dëshmitë e vërteta, jo me anekdota. Studimi më rigoroz në këtë fushë është seria AWARE dhe AWARE II, e udhëhequr nga Dr. Sam Parnia dhe e botuar në revistën mjekësore Resuscitation. Ishte një studim prospektiv në njëzet e pesë spitale në Shtetet e Bashkuara dhe Britani, që ndoqi 567 pacientë të cilëve u kishte ndaluar zemra, dhe — hollësia thelbësore — regjistroi aktivitetin e trurit të tyre me elektroencefalogram gjatë rianimimit. Kjo do të thotë se ishin mjekë që matnin trurin ndërsa pacientët ishin klinikisht të vdekur. Një studim tjetër i madh, i Pim van Lommelit, u botua në revistën e njohur The Lancet në vitin 2001.

Gjetjet janë befasuese. Rreth një në pesë të mbijetuar përshkruan një përvojë të qartë, të kujtuar, që ndodhi ndërsa dukeshin pa ndjenja dhe në prag të vdekjes. Dhe ekipi i Parnias regjistroi diçka të paparë më parë: shpërthime aktiviteti të trurit — përfshirë valë të lidhura zakonisht me vetëdijen — deri në një orë pas nisjes së rianimimit, në një kohë kur truri supozohej të ishte i heshtur. Këtu lind enigma që do të na ndjekë deri në fund: si mund të ketë përvojë të qartë e të strukturuar kur truri mezi funksionon?

ÇFARË SHOHIN — DHE PYETJA E VJETËR SA VETË FILOZOFIA

Përmbajtja e këtyre përvojave është çuditërisht e qëndrueshme nga një pacient te tjetri. Shumë përshkruajnë atë që Parnia e quan një “vlerësim moral” — një rishikim të tërë jetës së tyre dhe të mënyrës se si janë sjellë ndaj të tjerëve. Shumë përshkruajnë takimin me të afërm të vdekur. Shumë përshkruajnë një ndjenjë paqeje pa ankth, një qetësi të thellë.

Por ndershmëria kërkon të thuhet e gjitha: jo të gjitha përvojat janë të bukura. Të dhënat e van Lommelit dhe të Southamptonit tregojnë se mes atyre me kujtime, rreth dyzet e gjashtë për qind kishin përvoja që nuk përputheshin me “përvojën e bukur pranë vdekjes” — përfshirë përvoja të frikshme dhe përndjekëse. Vetëm rreth nëntë për qind kishin përvojën klasike të dritës dhe paqes. Tuneli i dritës është real për disa, por nuk është përvoja universale; disa raportojnë frikë dhe ankth.

Dhe pikërisht këtu përvoja e dokumentuar mjekësisht përplaset me një pyetje filozofike dymijëvjeçare: problemi mendje-trup. A është vetëdija thjesht produkt i trurit, që shuhet kur truri vdes? Apo ekziston një mendje, një shpirt, një thelb, që është i ndryshëm nga trupi? Këtë pyetje e shtruan Platoni dhe Dekarti shekuj më parë, dhe përvojat pranë vdekjes e vendosin atë përsëri, me ngut, në qendër të vëmendjes.

TRUPI QË MBETET POSHTË — SFIDA NDAJ MATERIALIZMIT

Nënndarja më e vogël por më e trazuese e këtyre përvojave është ajo “jashtë trupit”. Rreth dy për qind e pacientëve në studimin AWARE raportuan një ndërgjegje të qartë të ngjarjeve rreth tyre, me kujtim të drejtpërdrejtë të asaj që “panë” dhe “dëgjuan”. Në një rast të vetëm, kjo u vërtetua dhe u kohëzua duke përdorur stimuj dëgjimorë gjatë ndalimit të zemrës — pacienti kujtoi diçka që ndodhi vërtet, në kohën kur nuk duhej të kishte pasur asnjë vetëdije.

Ky është pikërisht momenti ku shkenca sfidon filozofinë mbizotëruese të epokës sonë: materializmin, ose fizikalizmin. Sipas kësaj pikëpamjeje — që është pikëpamja standarde shkencore — vetëdija prodhohet tërësisht nga truri; kur truri vdes, mendja pushon. Përvojat pranë vdekjes, sipas materializmit, janë reale si përvoja, por janë prodhime të trurit që po vdes: shpërthimet e aktivitetit që regjistroi Parnia, mungesa e oksigjenit, neurokimia e agonisë. Materialisti shton, me të drejtë, se pacientët intervistohen pasi shërohen, kështu që nuk mund të jemi kurrë plotësisht të sigurt se kur ndodhi përvoja.

Por ka një pikë të ndershme që shpesh harrohet: vetë materializmi nuk është një fakt shkencor i vërtetuar. Është një pozicion filozofik mes të tjerëve. Dhe përvoja e qartë në një tru që mezi funksionon është pikërisht lloji i të dhënës që e vë atë pozicion në pikëpyetje, pa e rrëzuar plotësisht.

MENDJA QË SHKËPUTET — DUALIZMI DHE KUFIJTË E TIJ

Alternativa klasike quhet dualizëm, dhe rrjedh nga Platoni dhe Dekarti: mendja, ose shpirti, është një entitet i ndryshëm, jomaterial, i ndarë nga trupi. Për dualistin, përvoja jashtë trupit është pikërisht ajo që do të pritej — mendja që shkëputet përkohësisht nga një trup që po bëhet “i pabanueshëm”. Dualizmi, siç vëren një studim filozofik, i shpjegon këto fenomene “mjaft efektivisht”. Ky është tërheqja e tij.

Por dualizmi ka problemin e vet, po aq të vjetër: nëse mendja është jomateriale, si ndërvepron ajo me një tru fizik? Ky është “problemi i ndërveprimit” i Dekartit, i pazgjidhur prej katërqind vjetësh. Dhe ka një kufi më të thellë: një përvojë jashtë trupit që ndihet reale nuk është provë se mendja vërtet u largua nga trupi. Dëshmitë nuk e provojnë dualizmin më shumë sesa e provojnë materializmin. Të dyja palët mbeten me një enigmë, jo me një përgjigje.

MES DY BOTËVE — DHE PROBLEMI I VËSHTIRË

Filozofia bashkëkohore nuk ndalet te ky dualitet i thjeshtë. Ka pozicione të ndërmjetme që e bëjnë pyetjen edhe më të pasur. Dualizmi i vetive pranon se njeriu është fizik, por mohon se vetëdija mund të reduktohet plotësisht në kimi truri. Panpsikizmi shkon më tej: vetëdija është një veçori themelore e universit, jo thjesht produkt i trurit kompleks — dhe nëse vetëdija është themelore e jo e prejardhur, atëherë mbijetesa e saj përtej trupit bëhet “të paktën e konceptueshme”. Idealizmi shkon edhe më larg, duke sugjeruar se vdekja trupore mund të jetë një zgjerim i vetëdijes, jo shuarja e saj — pikërisht e kundërta e asaj që pohon materializmi.

Në themel të gjithë kësaj qëndron ajo që filozofi David Chalmers e quajti “problemi i vështirë i vetëdijes”: shkenca ende nuk mund të shpjegojë se si përvoja subjektive lind nga proceset fizike të trurit, madje as te truri i gjallë e i shëndetshëm. Dhe nëse nuk e kuptojmë se si truri i gjallë prodhon vetëdijen, jemi në një pozicion të dobët për të deklaruar me siguri se çfarë i ndodh vetëdijes në vdekje. Vlen të përmendet se disa neuroshkencëtarë të nderuar me çmimin Nobel, mes tyre Sir John Eccles, kanë argumentuar se truri mund të jetë një marrës i mendjes më shumë sesa prodhuesi i saj i vetëm — një pikëpamje pakice, por serioze.

ÇFARË THONË ME NDERSHMËRI VETË SHKENCËTARËT

Dhe këtu qëndron gjëja më e rëndësishme, sepse është pikërisht ajo që e ndan një rrëfim të besueshëm nga një titull tabloid. Vetë Parnia dhe kolegët e tij nuk pretendojnë se kanë provuar një jetë pas vdekjes. Ata zgjodhën me qëllim ta quajnë fenomenin “përvoja të kujtuara të vdekjes”, jo “provë e parajsës”. Qëndrimi i tyre është i matur: studimet nuk kanë mundur të provojnë realitetin ose kuptimin e këtyre përvojave, por ka qenë e pamundur edhe t’i mohojnë ato. Fenomeni, thonë ata, meriton një hetim të vërtetë empirik “pa paragjykim”.

Ky është ekuilibri i ndershëm. Nga njëra anë, është e gabuar të thuhet se përvojat pranë vdekjes provojnë ekzistencën e shpirtit ose të parajsës — dëshmitë nuk e mbajnë atë peshë. Nga ana tjetër, është po aq e gabuar t’i hedhësh poshtë si “thjesht kimi truri”, sikur pyetja të ishte mbyllur — sepse nuk është. Materializmi mbetet një supozim, jo një provë.

PRAGU QË MBETET I HAPUR

Çfarë na mbetet, atëherë, kur bashkojmë të dyja gjysmat? Mjekësia ka dokumentuar diçka reale dhe të çuditshme në kufirin e vdekjes: përvoja të qarta e të kujtuara — rishikimin e jetës, të afërmit e vdekur, paqen dhe ndonjëherë frikën, dhe herë-herë një ndërgjegje jashtë trupit që një herë u vërtetua — të shoqëruara me aktivitet truri që nuk duhej të ekzistonte. Filozofia, nga ana e saj, na tregon se çfarë do të thotë e gjithë kjo mbetet një nga pyetjet më të thella dhe të pazgjidhura të ekzistencës njerëzore.

Ne nuk e dimë. Dhe ndoshta gjëja më e ndershme, dhe më e thellë, që mund të thuhet është pikërisht kjo: pragu i vdekjes është bërë një vend ku pyetja më e vështirë për atë se çfarë jemi — a jemi thjesht mishi dhe rrymat elektrike të një truri, apo diçka që ende nuk dimë ta emërtojmë — po shtrohet tani me mjete të reja, dhe mbetet, me ndershmëri, e hapur. Në një epokë që beson se mund të matë gjithçka, njerëzit që vdesin dhe kthehen na kujtojnë se misteri më i madh mund të jetë ende para nesh — jo mbi qiell, por brenda vetë vetëdijes sonë. Dhe se të mos dish, përballë kësaj pyetjeje, është vetë një formë e thellë e dijes.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.