DISTANCA MIDIS BARNAVE, JETËS DHE VDEKJES

DISTANCA: BOTA MËSOI TË SHKATËRROJË PROTEINAT. NË TIRANË MUNGON KIMIOTERAPIA.

Më 1 maj 2026, Administrata amerikane e Ushqimit dhe Barnave miratoi një ilaç që nuk i ngjan asnjë ilaçi të miratuar më parë në historinë e mjekësisë.

Ai quhet vepdegestrant, dhe është PROTAC-u i parë i miratuar ndonjëherë. Për ta kuptuar pse kjo ka rëndësi, duhet ditur si kanë funksionuar barnat për një shekull të tërë: ato bllokojnë. Një ilaç gjen një proteinë të dëmshme dhe i zë rrugën, si një çelës i futur në një bravë që nuk e hap dot. Nëse ndalon së marri ilaçin, proteina rinis punën.

PROTAC-u nuk bllokon. Ai kap proteinën me njërin skaj dhe me skajin tjetër kap makinerinë e brendshme të qelizës që merret me hedhjen e mbeturinave — dhe ia dorëzon. Qeliza pastaj e shkatërron proteinën e vet. Bari nuk e ndalon armikun; e bind trupin ta asgjësojë atë.

Ky është një kufi i ri i tërë i farmakologjisë, i hapur këtë maj, për gratë me kancer gjiri me mutacion ESR1.

Një muaj më parë, më 1 prill, ishte miratuar Foundayo — orforglipron — hapi i parë oral i klasës GLP-1 për obezitetin. Jo injeksion. Një pilulë. Pa zinxhir të ftohti, pa gjilpëra, pa frigorifer. Për miliona njerëz në botë që nuk kanë akses te injeksionet e shtrenjta, kjo është ndryshimi midis një trajtimi teorik dhe një trajtimi real.

Në mars ishte miratuar insulina e parë bazale një herë në javë — pesëdhjetë e dy injeksione në vit në vend të treqind e gjashtëdhjetë e pesë. Dhe një trajtim oral për psoriazisin e rëndë, aty ku standardi kishte qenë biologjikët me injeksion.

Deri në fund të majit, agjencia amerikane kishte miratuar të paktën pesëmbëdhjetë barna krejtësisht të reja. Gushti dhe shtatori po quhen dritarja më e ngjeshur rregullatore e vitit, me disa vendime që do të prodhonin terapinë e parë ndonjëherë për sëmundjen përkatëse.

Kjo është bota e vitit 2026.

TANI SHIKONI SPITALIN

Sipas të dhënave të auditimit shtetëror, të paraqitura publikisht këtë pranverë, njëqind e gjashtëmbëdhjetë barna antitumorale nuk kanë hyrë asnjëherë në Shqipëri gjatë periudhës 2021-2025. Rreth dyzet e gjashtë për qind e barnave të kancerit nuk kanë hyrë kurrë në vend.

Në farmacinë e Qendrës Spitalore Universitare “Nënë Tereza”, nga njëqind e pesëdhjetë e pesë barna, mungonin gjashtëdhjetë. Rreth dyzet për qind.

Dhe Kontrolli i Lartë i Shtetit, duke verifikuar katërqind e pesëdhjetë e tetë barna për vitin 2023, gjeti dy gjëra që duhen lexuar dy herë.

Dyzet e tre prej tyre nuk rezultonin të pajisura me autorizim tregtimi dhe nuk figuronin fare në regjistrin e barnave — e megjithatë ishin vendosur si alternativë e parë në listën e rimbursimit. Domethënë: shteti premtonte të paguante për barna që, sipas regjistrave të tij, nuk ekzistonin.

Dhe dyzet e gjashtë të tjera ishin të autorizuara rregullisht, por nuk rezultonin të importuara gjatë gjithë vitit. Ato qëndronin në listë, të vlefshme në letër, të padisponueshme në farmaci.

Ndërsa bota mësonte t’i shkatërrojë proteinat, në Shqipëri lista zyrtare e barnave që shteti paguan përmbante tetëdhjetë e nëntë barna që ose nuk ekzistonin, ose nuk kishin hyrë kurrë në vend.

LIGJI

Këtu vjen pjesa që e bën këtë histori më të rëndë, jo më të lehtë.

Reagimi i parë i kujtdo është të supozojë se problemi është burokracia — se Shqipëria është e ngadaltë sepse ligji e detyron të presë, se duhen vite për të njohur një miratim të huaj, se sistemi është i mbyllur.

Nuk është ashtu.

Sipas rregullores së miratuar me VKM nr. 299, datë 8.4.2015, Agjencia Kombëtare e Barnave dhe Pajisjeve Mjekësore ka një procedurë të përshpejtuar. Dhe kushti për ta përdorur atë është i thjeshtë: bari duhet të ketë një autorizim tregtimi, certifikatë ose vendim nga Agjencia Evropiane e Barnave ose nga FDA amerikane.

Lexojeni edhe një herë. Që nga viti 2015, ligji shqiptar e njeh një miratim të FDA-së ose të EMA-s si bazë për regjistrim të përshpejtuar. Rruga ligjore për ta sjellë kufirin e mjekësisë botërore në Shqipëri ekziston prej njëmbëdhjetë vjetësh, dhe është e shkruar zi mbi të bardhë.

Pra pyetja nuk është pse ligji nuk e lejon. Pyetja është pse, me një ligj që e lejon, njëqind e gjashtëmbëdhjetë barna kanceri nuk hynë kurrë.

Përgjigjet janë tri, dhe asnjëra nuk ka të bëjë me rregulloren.

E para është aritmetika. Shqipëria ka rreth dy milionë e katërqind mijë banorë. Për një kompani që ka investuar një miliard dollarë në zhvillimin e një terapie të re, tregu shqiptar nuk është një treg — është një zë në një tabelë Excel që nuk e mbulon as koston e dosjes rregullatore, as të përfaqësimit ligjor, as të fletëpalosjes në shqip. Federata evropiane e industrisë farmaceutike e ka thënë hapur në analizat e veta: vonesat në Evropën Lindore dhe Jugore vijnë kryesisht nga kufizimet e sistemeve shëndetësore dhe nga mosleverdisja ekonomike që këto krijojnë për prodhuesit. Askush nuk e ndalon barin të vijë. Thjesht askush nuk e sjell.

E dyta është struktura e tregut. Ai që vendos se çfarë hyn në Shqipëri nuk është ministria dhe as agjencia — janë importuesit. Dhe hulumtimet e publikuara tregojnë një treg jashtëzakonisht të përqendruar, ku një numër i vogël shpërndarësish kontrollojnë rrjetin e farmacive të vendit. Nëse ata nuk aplikojnë për të sjellë një bar, ai bar nuk vjen, sado i miratuar të jetë në Uashington apo Amsterdam.

E treta është lista. Barnat që shteti rimburson përcaktohen nga komisione që mblidhen dy herë në vit — dhe të njëjtat mekanizma përcaktojnë edhe marzhet e fitimit të secilit hallke të zinxhirit. Një bar që miratohet në maj në Amerikë nuk ka ku të futet deri në mbledhjen e radhës, dhe as atëherë nuk ka asnjë detyrim që të futet.

Kontrolli i Lartë i Shtetit e ka emërtuar problemin me fjalët e veta: mungesë koordinimi midis Ministrisë së Shëndetësisë, institucioneve në varësi të saj dhe AKBPM-së. Kur një bar figuron në listën e rimbursimit pa autorizim tregtimi, problemi nuk është ligjor. Është institucional. Askush nuk e kontrolloi.

TRI HENDEQE, JO NJË

Dhe këtu duhet parë diçka që e bën tabllonë edhe më të errët, sepse distanca nuk po rritet vetëm në një vend.

Hendeku i parë është shkencor: mjekësia po përparon më shpejt se kurrë. PROTAC-ët, pilulat GLP-1, insulinat javore — të gjitha brenda gjashtë muajsh.

Hendeku i dytë është transatlantik. Sipas të dhënave të Federatës Evropiane të Industrive Farmaceutike, gjatë tetëmbëdhjetë muajve të fundit ka një prirje rënëse në numrin e barnave të miratuara nga FDA që më pas miratohen edhe nga Agjencia Evropiane e Barnave, me një rënie veçanërisht të mprehtë që nga tetori 2025. Shtetet e Bashkuara përbëjnë sot 74,1 për qind të shitjeve globale të substancave të reja aktive; Evropa 15,6 për qind. Federata paralajmëron se, nëse prirjet vazhdojnë, Kina do ta kalojë së shpejti Bashkimin Evropian në miratimin dhe hedhjen në treg të barnave të miratuara nga FDA.

Domethënë: Evropa vetë po mbetet pas Amerikës.

Dhe hendeku i tretë është ai që na intereson më shumë: Shqipëria po mbetet pas Evropës.

Tre distanca që rriten njëkohësisht, njëra mbi tjetrën. Dhe në fund të tyre, një pacient.

Sepse duhet thënë edhe kjo, që tabloja të jetë e ndershme: nuk është se në pjesën tjetër të Evropës gjithçka funksionon.

Studimi vjetor i quajtur “Patients W.A.I.T.”, i publikuar në maj 2026, ndoqi njëqind e gjashtëdhjetë e tetë barna të reja në tridhjetë e gjashtë vende evropiane. Koha mesatare nga miratimi evropian deri te disponueshmëria për pacientin është pesëqind e tridhjetë e dy ditë. Gati një vit e gjysmë.

Në Gjermani janë pesëdhjetë e gjashtë ditë. Në Rumani janë një mijë e dyqind e një. Diferenca midis vendit më të shpejtë dhe atij më të ngadaltë në Evropë është tetëdhjetë e tetë për qind.

Dhe pastaj vjen shifra që tregon se problemi nuk është vetëm shpejtësia. Në vitin 2025, gati gjysma — dyzet e nëntë për qind — e barnave inovative nuk ishin fare të disponueshme për pacientët në Evropë. Në vitin 2019 kjo shifër ishte dyzet e gjashtë për qind. Ajo po rritet, jo po ulet.

Pjesa e barnave plotësisht të mbuluara nga listat publike të rimbursimit ka rënë nga dyzet e dy për qind në vitin 2019 në njëzet e tetë për qind në vitin 2025. Pjesa e atyre që jepen vetëm nën kushte të kufizuara është ngritur nga gjashtë në shtatëmbëdhjetë për qind.

Domethënë: ndërsa shkenca përshpejtohet, aftësia e sistemeve shëndetësore evropiane për ta thithur atë po dobësohet. Gjermania pret dy muaj. Rumania pret më shumë se tre vjet. Dhe Shqipëria nuk është fare në atë studim — tridhjetë e gjashtë vende maten, dhe ajo nuk është njëri prej tyre.

Ky është kuptimi i vërtetë i fjalës “distancë”. Ajo nuk matet më në ditë pritjeje, sepse pritja nënkupton që diçka po vjen. Për njëqind e gjashtëmbëdhjetë barna kanceri gjatë pesë vjetëve, asgjë nuk erdhi.

Bota mësoi këtë vit t’i bindë qelizat të shkatërrojnë proteinat që i sëmurin. E mësoi më 1 maj, në një dokument të nënshkruar në Uashington.

Në të njëjtën kohë, në një korridor spitali në Tiranë, dikush priste një bar kimioterapie që nuk kishte mbërritur.

Distanca midis atyre dy dhomave nuk është teknologjike. Ajo është institucionale, dhe kjo do të thotë se dikush, diku, mund ta zvogëlojë atë. Ligji e lejon prej vitit 2015. Ajo që mungon nuk është rruga. Është dikush që të ecë në të.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.