> ## Content Index
> Fetch the complete content index at: https://everteta.net/llms.txt
> Use this file to discover other available public pages before exploring further.

# E Vërteta e Genocidit Çam: Si e Ndihmoi Perëndimi Greqinë
- URL: https://everteta.net/e-verteta-e-genicidit-cam-si-e-ndihmoi-perendimi-greqine/
- Published: 2026-07-04T23:24:20.000Z
- Updated: 2026-07-04T23:24:20.000Z
- Description: PËRDORIMET E NJË FJALE: SI GREQIA E KTHEU “BASHKËPUNËTORIN” NË ZHDUKJEN E ÇAMËVE
- Author: Dorand Vojka
- Tags: Kombi Shqiptar, Te Fundit, #Import 2026-09-17 02:13

PËRDORIMET E NJË FJALE: SI GREQIA E KTHEU “BASHKËPUNËTORIN” NË ZHDUKJEN E ÇAMËVE

Fëmija ishte dy vjeç kur familja e tij e mbarti përtej maleve në Shqipëri, tepër i vogël për të kujtuar qytetin që nuk do ta shihnin më kurrë. Ajo që trashëgoi në vend të tij ishte një mungesë: Konispoli në anën shqiptare, dhe përtej tij, përtej një kufiri që ishte ngurtësuar në një mur, qytetet e humbura të Çamërisë — Paramithia, Filati, Margëlliçi, fushat bregdetare të Epirit ku populli i tij kishte jetuar gjashtë shekuj. Ai u rrit me një atdhe që ekzistonte vetëm në kujtesën e të vjetërve dhe në mallin e të rinjve. Kur u rrit, nga tetëmbëdhjetë mijë e gjashtëqind myslimanët që kishin jetuar në rajonin grek të Thesprotisë në vitin 1940, kishin mbetur dyqind e shtatë. Një popull ishte hequr nga një bregdet, dhe heqja u krye, u vulos dhe u mbrojt me një fjalë të vetme që bëri më shumë punë se çdo ushtri: bashkëpunëtor.

Ajo fjalë është subjekti i kësaj rrëfimi. Jo nëse disa çamë bashkëpunuan me Boshtin — një pakicë e bëri, dhe një pjesë e tyre kreu krime të vërteta kundër fqinjëve të tyre grekë, gjë që asnjë rrëfim i ndershëm nuk e mohon. As nëse kishte gjak të keq para luftës — kishte, që shtrihej që në fillim të viteve 1900, kur ardhja e sundimit grek në vitin 1913 solli konfiskime tokash, përpjekje për shkëmbim të detyruar popullsie, dhe presionin e vazhdueshëm të një shteti që e shihte një popullsi njëkohësisht myslimane dhe shqiptare si të huaj ndaj idesë që kishte për veten; ajo fërkim e gjatë është pjesë e asaj që më vonë i disponoi disa çamë drejt pushtuesve. Të dyja këto janë të vërteta, dhe të dyja mund të thuhen me një fjali, sepse asnjëra nuk është historia. Historia është ajo që Greqia bëri me bashkëpunimin më pas — si një akt i kohës së luftës nga disa u kthye në një verdikt të përhershëm kundër të gjithëve, dhe si çdo instrument i një shteti modern dhe i miqve të tij të fuqishëm u kthye për ta bërë atë verdikt të qëndronte.

DËBIMI

Pastrimi i Çamërisë nisi në verën e vitit 1944, ndërsa forcat gjermane tërhiqeshin nga Ballkani. Ushtria e djathtë greke e rezistencës EDES, nën gjeneralin Napoleon Zervas, hyri në Thesproti, dhe më 27 qershor 1944 kreu në Paramithia masakrën që u bë emblema e gjithçkaje që pasoi: në një operacion të vetëm, disa qindra civilë çamë u vranë, shifrat duke variuar nga katërqind në gjashtëqind, gra mes tyre të përdhunuara, shumë nga të vdekurit të torturuar fillimisht. Në fshatin Spatar atë shtator, njëqind e pesëdhjetë e shtatë të tjerë u vranë. Një shqyrtim akademik i dëshmive në terren arriti në përfundimin se vrasjet “nuk ishin spontane” — se operacioni ishte i qëllimshëm, i nisur në verën e vitit 1944.

Gjatë asaj vere komuniteti çam, burrat e armatosur të të cilit kryesisht ishin larguar, mori malet dhe kaloi në Shqipëri. Pati një lehtësim të shkurtër në fillim të vitit 1945, kur rezistenca komuniste, që kontrollonte përkohësisht rajonin, lejoi disa mijëra të ktheheshin; ai mbaroi brenda javësh, kur forcat e përafruara me qeverinë rimorën Epirin dhe i shtynë ata përsëri përtej kufirit përgjithmonë. Kur mbaroi, qytetet dhe fshatrat qëndronin të zbrazura nga banorët e tyre myslimanë, dhe shtëpitë që i kishin mbajtur ata qëndronin gati për të tjerë. Dëbimi ishte një fakt në terren. Ajo që mbetej ishte ta bënin atë fakt në ligj, në diplomaci dhe në histori — dhe atje ku fjala shkoi në punë.

Greqia nuk e pastroi bregdetin vetëm, dhe nuk kishte nevojë. Miqtë e saj më të fuqishëm kishin arsyet e tyre për ta dashur të kryer, dhe regjistri më i sinqertë i atyre arsyeve u shkrua jo në Athinë por në Londër.

Koloneli Christopher Woodhouse, kreu i Misionit Ushtarak Aleat në Greqi, ishte i pranishëm në Epir në atë kohë, dhe në një raport zyrtar të tetorit 1945 e parashtroi logjikën e vërtetë të operacionit me një hapje që zyrtarët e mëvonshëm do ta kishin shmangur. “Zervas,” shkroi ai, “i nxitur nga Misioni Aleat nën mua, i dëboi nga shtëpitë e tyre në vitin 1944 për të lehtësuar operacionet kundër armikut.” Ja ku është, nga njeriu më i pozicionuar për ta ditur: qëllimi shtytës ishte të lehtësonte operacionet ushtarake — të siguronte një kufi bregdetar strategjik në prag të luftës civile greke, duke ua mohuar atë gjermanëve që tërhiqeshin dhe forcave komuniste që Britania ishte e vendosur t’i mundte. Woodhouse shtoi gjykimin e tij mbi vetë njerëzit, se ata “morën atë që meritonin”, ndonëse “metodat e Zervasit ishin mjaft të këqija”. Fjalia është i gjithë mekanizmi në miniaturë: një pastrim strategjik, i kryer nga një klient i financuar dhe i nxitur, i justifikuar pas faktit nga një faj kolektiv, dhe i penduar vetëm në tepricën e tij.

Ky është përdorimi i parë që Greqia bëri me bashkëpunimin, dhe më i rëndësishmi: ai e shndërroi një operacion pastrimi bregdeti që u shërbente interesave strategjike britanike e greke në një akt drejtësie. Britania e kishte armatosur Zervasin me mijëra tonë furnizime dhe pagesa mujore në ar; ajo e kishte vënë sigurimin e Epirit kundër komunizmit mbi fatin e një pakice; dhe i dha gjithë ndërmarrjes mbulesën morale se çamët ishin bashkëpunëtorë që po merrnin atë që u takonte. Bashkëpunimi nuk e shkaktoi operacionin. Ai e licencoi atë — dhe e licencoi në sytë e Perëndimit, pranimi i të cilit ishte ajo që Athinës i duhej dhe ajo që fjala “bashkëpunëtor” e blinte me besueshmëri.

GJYKATAT

Një ushtri mund të zbrazë një qytet. Vetëm një shtet mund ta bëjë zbrazjen të përhershme, dhe këtu Greqia iu drejtua gjykatave të saj.

Pas luftës, një Gjykatë e Posaçme për Bashkëpunëtorët dënoi rreth një mijë e nëntëqind e tridhjetë çamë — në mungesë, të akuzuarit tashmë përtej kufirit — shumë prej tyre me vdekje. Dënimet ishin motori ligjor i gjithçkaje që pasoi. Ato e kthyen sjelljen e kohës së luftës të disave në një verdikt juridik që mund t’i zbatohej komunitetit në tërësi, dhe e bënë këtë pa bezdinë e të akuzuarve të pranishëm për t’u përgjigjur. Burrat që në fakt kishin udhëhequr bandat e armatosura ishin, sipas raportimit të vetë Britanisë, të parët që ikën, dhe të furnizuar mirë; ata nuk ishin në bankën e të akuzuarve. Verdiktet ranë në vend të kësaj, në efektin e tyre praktik, mbi një popullsi të tërë tani të damkosur ligjërisht me një faj që gjykatat ia kishin caktuar emrit të saj. Siç e tha një studim i çështjes, ajo që e bën plagën të pashërueshme është “trajtimi kolektiv i këtij komuniteti si fajtor në bashkëfajësi” — i gjithë populli i bërë të vuajë dënimin e të paktëve të dënuar.

Me dënimet në dorë, pjesa tjetër pasoi me dekret. Mbi bazën e verdikteve të bashkëpunimit, prona e të dënuarve u konfiskua nga shteti grek. Shtetësia u hoq — fillimisht nga të dënuarit, pastaj, nën një ligj të vitit 1947, nga popullsia më e gjerë çame. Në një sekuencë të vetme ligjore, një komunitet që ishte dëbuar me forcë u bë, në letër, një komunitet tradhtarësh të dënuar pa pronë për t’u kthyer dhe pa shtetësi për t’u kthyer mbi të. Dera nuk u mbyll thjesht; u muros me statut. Një popull nuk mund të riatdhesohet në një vend që ka fshirë ligjërisht përkatësinë e tyre ndaj tij, dhe ajo fshirje, jo dhuna e vitit 1944, është ajo që i ka mbajtur çamët jashtë për tetëdhjetë vjet.

Ligjet nuk e lanë pronën boshe, dhe këtu bashkëpunimi shërbeu për një qëllim më të vjetër se vetë lufta. Shtëpitë e Igumenicës, Paramithisë dhe Margëlliçit iu dhanë grekëve të pastrehë dhe kolonëve; arat, nga të cilat çamët si një klasë historike pronarësh tokash kishin mbajtur pjesën më të madhe, u rishpërndanë. Kjo plotësoi një projekt që Athina kishte ndjekur që nga vitet 1920, kur ardhja e më shumë se një milion refugjatësh grekë nga Azia e Vogël e kishte shtyrë shtetin të konfiskonte tokat e vakëfit dhe arat çame nën ligjet e reformës agrare. Presioni mbi pronën çame e parapriu luftën me dy dekada; gjyqet e bashkëpunimit thjesht furnizuan instrumentin e fundit, vendimtar për të mbaruar atë që ligji i tokës kishte nisur. Një akuzë e kohës së luftës u bë, në fund, çelësi ligjor për një transferim të përhershëm toke — riformësimi demografik dhe ekonomik i një bregdeti, i arritur nën mbulesën e drejtësisë.

FJALA QË ENDE FUNKSIONON

Përdorimi më i jashtëzakonshëm i bashkëpunimit është se nuk ka pushuar kurrë së funksionuari. Tetëdhjetë vjet më vonë, kur pasardhësit e të dëbuarve ngrenë çështjen e njohjes, të shtetësisë, të pronës së konfiskuar, përgjigjja nga Athina mbetet e njëjta fjalë e vetme. Greqia e konsideron çështjen të mbyllur, dhe e mbyll atë duke thirrur bashkëpunimin — sikur një akuzë e ngritur në mungesë kundër një pjese të një komuniteti në vitin 1945 të zgjidhte, për të gjitha kohërat, fatin e të gjithëve. Fjala është bërë një derë që mbyll çdo bisedë para se të nisë. Kur parlamenti shqiptar ka lëvizur për të përkujtuar vrasjet, zyrtarët grekë e kanë damkosur përkujtimin si “irredentist”, dhe janë ngritur paralajmërime se rruga e Shqipërisë drejt Bashkimit Evropian mund të pengohej duke e ngritur çështjen. Bashkëpunimi i disa çamëve në vitet 1940 kështu vihet në punë, në vitet 2020, si një levë në diplomacinë e zgjerimit evropian. Asnjë instrument i farkëtuar në vitin 1945 nuk ka dëshmuar të jetë më i qëndrueshëm.

Dhe kjo është ajo që fjala ishte gjithmonë e ndërtuar për ta fshehur: se burrat më përgjegjës ikën të parët; se fuqitë që pastruan bregdetin pranuan në raportet e tyre se strategjia, jo drejtësia, ishte qëllimi; se gjykatat dënuan të munguarit dhe ligjet ndëshkuan të pafajshmit; se toka ndërroi duar siç kërkonte një projekt dekadash; dhe se një akuzë që u përkiste me të drejtë individëve u bë të binte mbi një popull, dhe pastaj u shkrua aq thellë në ligj e në diplomaci sa ka mbijetuar të gjithë ata që i dënoi në fillim. Hiqe fjalën, dhe ajo që mbetet nuk është ndëshkimi i tradhtarëve, por pastrimi i një bregdeti nga një popullsi që të tjerët e donin të zhdukur — e veshur, nga dita e parë deri në këtë, me gjuhën e drejtësisë.

FËMIJA QË NUK MBAN MËND ASGJË

Dyvjeçari u plak në Shqipëri, në një vend me pak për të dhënë për refugjatët e uritur që mbërritën në vitin 1944 pa asgjë veç emrave të fshatrave që kishin humbur. Çamëria e tij u bë një fjalë në tryezën e darkës, një mall i dorëzuar te fëmijët që nuk e kishin parë kurrë dhe nipërit që nuk do ta shihnin kurrë. Çdo qershor pasardhësit e tij mblidhen për të përkujtuar vrasjet dhe për të përsëritur kërkesën që katër breza nuk kanë jetuar ta shohin të përgjigjur: njohjen e asaj që u bë, rikthimin e një shtetësie të marrë me dekret, pranimin e pronës së konfiskuar nën një akuzë që duhej të kishte rënë vetëm mbi fajtorët.

Atë e quajnë, në Shqipëri, një gjenocid. Greqia e refuzon fjalën, dhe historianët ndërkombëtarë më shpesh shkruajnë për dëbim ose pastrim etnik; termi mbetet i kontestuar. Por nën argumentin se si ta quajnë qëndrojnë fakte që nuk janë seriozisht në mosmarrëveshje — një popull prej tetëmbëdhjetë mijë i reduktuar në dyqind brenda një viti, fajtorët ikën të parët, fuqitë duke pranuar qëllimin strategjik, gjykatat duke dënuar të munguarit, toka e rishpërndarë, dera e vulosur me ligj. Dëbimi mori një verë. Fjala që e justifikoi atë ka zgjatur tetëdhjetë vjet, dhe është ende duke funksionuar. Pasardhësit e dyvjeçarit e kuptojnë, më mirë se kushdo, se gjëja e fundit që i merret një populli nuk është toka apo shtetësia e tij, por e drejta që e vërteta e heqjes së tyre të flitet hapur — dhe se këtë, të paktën, asnjë gjykatë në mungesë nuk mund ta konfiskojë.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.