EDI RAMA DHE ARKITEKTURA E SPIUNAZHIT NDAJ SHQIPTARËVE

SYRI MBI SHQIPËRINË

Ka dy satelitë në orbitë mbi Shqipëri në këtë moment. Emrat e tyre janë Albania-1 dhe Albania-2, dhe janë emërtuar nga kompania që i ka ndërtuar, me kërkesë të qeverisë që i paguan. Ata fotografojnë të gjithë territorin e Republikës së Shqipërisë me një rezolucion prej pesëdhjetë centimetrash — mjaftueshëm i qartë për të dalluar një makinë nga një kamion, një njeri nga një hije — dhe e bëjnë këtë vazhdimisht, sipas një orari të projektuar që të mos ndalet kurrë. Kjo nuk është metaforë. Është një kontratë prokurimi, e shpallur publikisht, e rinovuar së fundmi, dhe e përshkruar nga kompania që e operon me një gjuhë që asnjë zyrtar shqiptar nuk ka qenë i gatshëm ta përdorë përpara votuesve që po e paguajnë.

Të kombinuara me dy sisteme të tjera që qeveria ka ndërtuar paralelisht — një rrjet kombëtar kamerash inteligjente dhe një aparat të inteligjencës artificiale të futur në vetë makinerinë e shtetit — këto kontrata përbëjnë instrumentin më gjithëpërfshirës të vëzhgimit shtetëror që ka pasur ndonjë qeveri shqiptare ndonjëherë. Asgjë prej tyre nuk është debatuar në një proces publik domethënës. Pjesa më e madhe është klasifikuar. Disa janë dhënë pa konkurrencë fare. Dhe pothuajse të gjitha po financohen nga kredi të huaja që qytetarët shqiptarë do t’i paguajnë për vite me radhë.

Kjo është ajo që përbën kjo arkitekturë, shtresë pas shtrese, sipas dokumenteve dhe vetë fjalëve të kompanive.

QIELLI

Shtresa satelitore operohet nga Satellogic, një kompani gjeohapësinore e listuar në NASDAQ. Shqipëria fillimisht nënshkroi një marrëveshje trevjeçare që i dha kapacitet të dedikuar në konstelacionin e Satellogic dhe të drejtën e emërtimit të dy satelitëve. Në janar 2026, qeveria e zgjati marrëveshjen edhe për njëmbëdhjetë muaj të tjerë. Sipas këtij zgjatimi, agjencitë shqiptare vazhdojnë të marrin imazhe me rezolucion të lartë që mbulojnë, sipas vetë kompanisë, “të gjithë territorin e vendit”.

Është vetë gjuha e kompanisë ajo që ngre pikëpyetje. Satellogic e përshkroi marrëveshjen si “mundësim të mbikëqyrjes së vazhdueshme dhe një rrjedhe të centralizuar inteligjence mbi prioritetet kombëtare”, dhe e vlerësoi Shqipërinë për kalimin “përtej detyrimeve reaktive të bazuara në ngjarje, drejt një gjendjeje të vazhdueshme ndërgjegjësimi në shkallë kombëtare”. Zëvendëspresidenti i lartë i shitjeve globale e tha edhe më drejtpërdrejt: “Qeveritë kombëtare kërkojnë mbikëqyrje të vazhdueshme, jo pamje të rastësishme… duke siguruar që asnjë ndryshim kritik të mos kalojë pa u vënë re.”

Qëllimet e deklaruara nga qeveria janë në dukje të padiskutueshme: zbulimi i ndërtimeve pa leje, monitorimi i shpyllëzimit, menaxhimi i burimeve natyrore, koordinimi i emergjencave. Por një aftësi nuk është e njëjtë me qëllimin e deklaruar. Ajo që Shqipëria ka blerë është aftësia për të vëzhguar të gjithë vendin, vazhdimisht, nga hapësira. Justifikimi zyrtar përshkruan për çfarë shërben sot. Nuk thotë asgjë për çfarë mund të përdoret nesër.

RRUGËT

Shtresa në tokë është ajo ku dokumentacioni bëhet më shqetësues — dhe ku pyetjet shtohen më shpejt sesa qeveria ka qenë e gatshme t’i përgjigjet.

Në njëzet qytete shqiptare dhe njëzet e tetë pika kufitare ndërkombëtare, qeveria po vendos një rrjet kamerash dhe sensorësh inteligjentë. Të dhënat vijnë nga dokumentet që vetë qeveria ia ka dorëzuar Parlamentit për ratifikim kredie: 2,239 kamera për njohjen automatike të targave, të afta të regjistrojnë lëvizjen e çdo automjeti; 2,602 kamera pan-tilt-zoom për monitorim trafiku; 3,816 kamera trupi për policinë; 100 radarë inteligjentë; dhe 100 sensorë trafiku. Rreth pesë mijë kamera në total, të brenduara me emrin “Smart City”.

Financimi është skandali i parë. Projekti fillimisht u vlerësua rreth 60 milionë dollarë. Kur mbërriti në Parlament, kostoja pothuajse ishte dyfishuar në 118.5 milionë dollarë, pa asnjë shpjegim publik për rritjen. Paratë vijnë si kredi nga Abu Dhabi Fund for Development, të shlyeshme për pesëmbëdhjetë vjet me interes 4 për qind. Siç dokumentoi media shqiptare Albeu, kredia nuk qëndron në Shqipëri as për një moment — ajo kthehet drejtpërdrejt në Abu Dhabi, te kontraktori, ndërsa taksapaguesit shqiptarë mbajnë borxhin. Deputetët e opozitës e krahasuan rritjen e papritur të kostos me rastin e tunelit të Llogarasë, një tjetër projekt ku, sipas tyre, një fotografi e Ramës me përfaqësues të huaj u pasua nga rritje e pashpjeguar e kontratës me dhjetëra miliona euro.

Skandali i dytë është mungesa e konkurrencës. Nuk pati tender të hapur. Kontrata iu dha drejtpërdrejt Presight AI, një filial i konglomeratit teknologjik emiratas G42 — një grup me lidhje të dokumentuara me kompani kineze që kanë ngritur shqetësime të sigurisë kombëtare në Kongresin e Shteteve të Bashkuara. E njëjta kompani që SHBA e ka shqyrtuar për lidhjet me Kinën, ka marrë pa konkurrencë infrastrukturën më të ndjeshme të mbikëqyrjes në Shqipëri.

Skandali i tretë është fshehtësia. Marrëveshja u klasifikua pothuaj menjëherë. Balkan Insight raportoi se aktivistë të të drejtave të njeriut dhe ekspertë të privatësisë e konsideruan këtë si rrezik serioz për shkak të kombinimit të kamerave me AI dhe mungesës së mbikëqyrjes publike. Pse një projekt i sigurisë publike kërkon sekret shtetëror, është një pyetje që qeveria nuk e ka përgjigjur.

Dhe pastaj është takimi. Në prill 2026, Edi Rama udhëtoi në Abu Dhabi dhe u takua personalisht me Peng Xiao, drejtorin ekzekutiv të G42. Sipas raportimeve të BIRN, të cituara nga media shqiptare, në takim mori pjesë jo vetëm zv/ministri i Brendshëm që firmosi kontratën e kamerave, por edhe Vlora Hyseni, drejtoresha e Shërbimit Informativ Shtetëror të Shqipërisë. Prania e shefes së inteligjencës në një takim që zyrtarisht lidhet me menaxhimin e trafikut është detaji që rrëzon narrativën zyrtare. Kamerat që monitorojnë trafikun nuk kërkojnë shërbimin e inteligjencës. Kamerat që monitorojnë njerëzit po.

MAKINERIA

Shtresa e tretë është më e çuditshmja dhe në disa mënyra më vendimtarja, sepse lidhet jo me atë që shteti sheh, por me mënyrën si shteti vendos.

Në shtator 2025, Rama emëroi një sistem inteligjence artificiale me emrin Diella — “diell” në shqip — si Ministre Shteti për Inteligjencën Artificiale, e para AI në botë që merr një rol në nivel kabineti. Diellës iu dha autoritet mbi prokurimet publike, procesi që vendos cilat kompani fitojnë kontrata qeveritare me vlerë miliarda euro. Rama premtoi se ajo do ta bënte prokurimin “100 për qind” pa korrupsion.

Ka dy probleme këtu, përtej atij kushtetues — Kushtetuta shqiptare kërkon që ministrat të jenë persona fizikë, dhe opozita e ka quajtur këtë një teatër të paligjshëm. Problemi i parë është se Diella funksionon mbi Microsoft Azure, që do të thotë se përpunimi i të dhënave të shtetit shqiptar ndodh brenda serverëve cloud të një kompanie të huaj, jashtë juridiksionit fizik të Shqipërisë. Agjencia teknologjike e qeverisë konfirmoi se sistemi “nuk bazohet në infrastrukturë lokale”. Vendimet më të ndjeshme financiare të shtetit kalojnë përmes një infrastrukture që asnjë institucion shqiptar nuk e kontrollon fizikisht dhe asnjë votues nuk mund ta auditojë.

Problemi i dytë erdhi në tetor 2025, kur Rama njoftoi se Diella ishte “shtatzënë” dhe do të sillte në jetë tetëdhjetë e tre “fëmijë” digjitalë — një asistent për çdo deputet të Partisë Socialiste. Këta asistentë, tha ai, do të regjistronin seancat parlamentare, do t’u jepnin deputetëve përmbledhje dhe do t’u thoshin, me fjalët e tij, “kë duhet të kundërsulmoni”. Një analizë ligjore arriti në përfundimin se kjo do ta bënte Parlamentin shqiptar trupin legjislativ më të monitoruar nga AI në botë. Partia në pushtet po fut në deputetët e saj një sistem që regjistron gjithçka dhe rekomandon objektiva politike. Çfarëdo tjetër të jetë kjo, nuk është transparenca që pretendon.

MODELI

Të marra veç e veç, secili nga këto sisteme ka një justifikim të mundshëm. Satelitët luftojnë ndërtimet pa leje. Kamerat luftojnë krimin. Inteligjenca artificiale lufton korrupsionin në prokurime. Qeveria do t’i paraqesë këto shpjegime, dhe të marra veç e veç ato duken të besueshme.

Por ato nuk ekzistojnë veç e veç. Ekzistojnë së bashku, të ndërtuara nga e njëjta qeveri, në të njëjtën periudhë, nën të njëjtin kryeministër, dhe ndajnë tre karakteristika që asnjë shpjegim i pafajshëm nuk i shpjegon plotësisht. Janë ndërtuar me debat minimal publik. Janë financuar nga kredi dhe teknologji të huaja — para emiratashe, kompani amerikane dhe të lidhura me Kinën, serverë cloud të huaj. Dhe janë ngritur me mbikëqyrje të dobët ose të munguar të pavarur. Instituti i Bashkimit Europian për Studime të Sigurisë paralajmëroi shprehimisht për “rreziqe të mbikëqyrjes dhe transparencës së kufizuar”. Publikimi Transitions ngriti pyetjen drejtpërdrejt: “Kthesa e Shqipërisë drejt AI: një shtet mbikëqyrës pa mbikëqyrje?”

Nuk ka prova publike që qeveria shqiptare po përdor këto sisteme për të spiunuar në mënyrë të paligjshme komunikimet private të qytetarëve në shkallë masive. Ky dallim është i rëndësishëm dhe duhet thënë qartë. Por infrastruktura e mbikëqyrjes ka një logjikë që funksionon pavarësisht qëllimeve të atyre që e ndërtojnë. Ajo është e përhershme në një mënyrë që qeveritë nuk janë. Trashëgohet nga pasardhës që nuk kanë bërë premtime për mënyrën si do ta përdorin. Dhe pothuajse kurrë nuk çmontohet, sepse asnjë qeveri nuk heq dorë vullnetarisht nga fuqia për të parë.

Edi Rama nuk bëri fushatë për ndërtimin e një shteti mbikëqyrës. Ai bëri fushatë për modernizim, për integrim europian, për luftë kundër korrupsionit. Aparati që ka ndërtuar mund të jetë vërtet i destinuar për ato qëllime. Por qëllimet nuk janë infrastrukturë, dhe infrastruktura mbijeton qëllimet e njeriut që e ndërton.

Syri mbi Shqipërinë është tani i hapur. Satelitët janë në orbitë, kamerat po instalohen, makina po funksionon. Pyetja për shqiptarët nuk është nëse po vëzhgohen sot. Është kush do ta trashëgojë këtë aparat nesër — dhe çfarë do të vendosë, pa askënd që ta vëzhgojë, të bëjë me të.

E Vërteta — ku e vërteta fiton gjithmonë.