Fëmijet e Vrarë: Historia e Heshtur e Abortit në Shqiperi.

21,000 Femije që Nuk Lindën Kurrë

Në Shqipëri, aborti ka riformuar demografinë e një kombi. Tridhjetë vjet më vonë, shifrat tregojnë një histori me të cilën qeveria do të preferonte të mos përballej.

Salla e pritjes në maternitetin Mbretëresha Geraldinë në Tiranë është më e qetë se dikur. Norma e lindjeve në Shqipëri ka rënë për dekada dhe popullsia totale e vendit, sipas regjistrimit të vitit 2023, është rreth 2.4 milion banorë rezidentë — afërsisht 420,000 më pak se në vitin 2011. Emigracioni mban një pjesë të fajit. Por brenda të dhënave mjekësore, të cilat studiuesit e shëndetit publik rrallë i publikojnë, fshihet një përballje tjetër dhe më e vështirë: për tridhjetë vjet, Shqipëria ka abortuar në mënyrë sistematike vajzat e saj.

Pamja e plotë e abortit në Shqipëri është njëkohësisht një kronikë demografike dhe një inventar moral, që shtrihet nga kaosi i fillimit të viteve 1990 deri te kriza më e qetë dhe moderne e sotme — ku shifrat kanë rënë, por arsyet pas tyre nuk kanë ndryshuar.

Nën regjimin komunist të Enver Hoxhës, aborti ishte praktikisht i ndaluar. Gratë që ndërprisnin shtatzëninë turpëroheshin publikisht nga Partia e Punës ose dërgoheshin në programe riedukimi. Politika pronataliste e qeverisë komuniste i shtyu gratë të kryenin aborte ilegalisht ose t’i shkaktonin vetë.

Statistikat zyrtare para vitit 1990 pothuajse nuk regjistronin asnjë rast — që do të thoshte se pothuajse nuk regjistronin asgjë të vërtetë. Statistikat e shëndetit të nënave dhe fëmijëve para vitit 1990 konsiderohen të pasigurta për shkak të presionit të qeverisë socialiste për të falsifikuar të dhënat.

Ajo që është e qartë është se si dukeshin shifrat kur ndalimi u hoq. Midis 1980 dhe 1990, 55% e vdekjeve të nënave në Shqipëri shkaktoheshin nga abortet ilegale ose ndodhnin pas tyre. Në vitin 1980, shkalla e vdekshmërisë së nënave ishte rreth 45 për 100,000 lindje të gjalla; në vitet 1990–1991 ajo kishte rënë në 30, ende shumë mbi mesataren europiane të kohës prej 10.5.

Kur aborti u liberalizua pjesërisht në 1989 dhe më gjerësisht në 1991, dhe kur ligji i vitit 1995 e legalizoi plotësisht deri në javën e dymbëdhjetë të shtatzënisë, shifrat u rritën në një mënyrë që befasoi edhe demografët.

Legalizimi solli një rritje dramatike të aborteve të raportuara — nga pothuajse zero në rreth 172 për 1,000 lindje të gjalla deri në vitin 2002, sipas INSTAT. Midis 2004 dhe 2008, kishte rreth 250 aborte për 1,000 lindje të gjalla.

Shpjegimi nuk ishte se gratë shqiptare papritur donin më pak fëmijë. Aborti nuk ishte i përhapur para viteve 1990 jo sepse gratë nuk mbeteshin shtatzënë, por sepse procedura ishte kriminalizuar. Pasi u bë i disponueshëm, ai u shndërrua në instrumentin kryesor të planifikimit familjar në një vend ku kontracepsioni modern ishte ende pak i njohur.

Një Studim Demografik dhe Shëndetësor (2008–2009) zbuloi se 58% e grave të martuara në moshë riprodhuese përdornin metodën e tërheqjes për të shmangur shtatzëninë, ndërsa vetëm 11% përdornin metoda moderne kontraceptive.

Ironia që treguan të dhënat ishte reale: legalizimi i abortit në fakt e uli numrin total të ndërprerjeve të shtatzënisë, ndërsa qasja në planifikimin familjar uli vdekjet e nënave. Në vitin 1995, nuk u raportua asnjë rast vdekjeje nga aborti ilegal — krahasuar me më shumë se gjysmën e vdekjeve të nënave vetëm pesë vjet më parë.

Shkalla e abortit në Shqipëri ka rënë ndjeshëm që nga kulmi i saj pas komunizmit. Një studim i vitit 2016 nga Instituti i Shëndetit Publik në Tiranë, duke përdorur Sistemin Kombëtar të Monitorimit të Abortit, dokumentoi këtë trajektore.

Raporti i aborteve ra nga 238.8 për 1,000 lindje të gjalla në 2010 në 199 në 2015 — një ulje statistikisht e rëndësishme prej 16.7%. Në vitin 2015, shkalla e abortit prej 8.3 për 1,000 gra ishte tashmë nën mesataren e Europës Lindore.

Në vitin 2019, shkalla ishte 9 për 1,000 gra të moshës 15–49 vjeç.

Por studimi i Institutit të Shëndetit Publik identifikoi një fakt që e komplikon këtë interpretim: 84% e grave që kishin bërë abort midis 2010 dhe 2015 ishin të papuna dhe të pasiguruara.

Gjatë të njëjtës periudhë, pothuajse gjysma e aborteve ndodhën tek gratë me nivel të ulët arsimimi, ndërsa gratë me arsim të lartë përbënin vetëm rreth 16%.

Ekziston gjithashtu problemi i asaj që nuk numërohet. Një studim i vitit 2002 zbuloi se shkalla reale e aborteve ishte 64% më e ulët në sondazhe sesa në statistikat zyrtare, duke sugjeruar se sistemi i raportimit kapte më pak se gjysmën e rasteve reale.

Klinikat private, që janë shtuar që nga mesi i viteve 1990, ende regjistrohen vetëm pjesërisht në statistika. Numrat realë ka shumë gjasa të jenë më të lartë se ata që raportohen.

Sinjali më i fortë në të dhënat e abortit në Shqipëri nuk është shkalla — por raporti i lindjeve.

Midis 2000 dhe 2020, Shqipëria renditej e katërta në botë për diferencën midis lindjeve të djemve dhe vajzave, me mesatarisht 111 djem për çdo 100 vajza, sipas të dhënave të Kombeve të Bashkuara. Organizata Botërore e Shëndetësisë konsideron çdo raport mbi 107 si tregues statistikor të përzgjedhjes sipas gjinisë.

Përfaqësuesja e UNFPA në Shqipëri, Manuela Bello, e tha qartë: gjatë dhjetë viteve të fundit, 21,000 vajza mungojnë në Shqipëri.

Për familjet që tashmë kanë një vajzë, rreth një e katërta thanë se do të zgjidhnin abortin në vend që të kishin një vajzë tjetër.

Studimet cilësore tregojnë se abortet selektive sipas gjinisë kryhen si në klinika private ashtu edhe publike, zakonisht pas muajit të tretë të shtatzënisë, kryesisht nga gra që tashmë kanë dy ose tre vajza.

Aborti në Shqipëri është legal deri në javën e 12-të të shtatzënisë, ndërsa për ndërprerje më të vona kërkohet miratim i mjekëve — dhe aborti i lidhur me përzgjedhjen e gjinisë është teknikisht ilegal.

Në praktikë, ky ndalim zbatohet rrallë.

Profesori i demografisë në London School of Economics, Arjan Gjonça, ka theksuar se fenomeni nuk kufizohet vetëm në zonat rurale apo në familjet me arsim të ulët.

Edhe gratë e arsimuara abortojnë fetuse femra për shkak të presioneve patriarkale dhe faktorëve ekonomikë.

Shkaku strukturor është i drejtpërdrejtë. Shqipëria karakterizohet nga një sistem familjar patriarkal i ndërtuar mbi linjën mashkullore. Djemtë konsiderohen të nevojshëm për të vazhduar mbiemrin dhe për të mbështetur prindërit në pleqëri; vajzat shihen si anëtare të përkohshme të familjes, sepse largohen pas martesës.

Ndërsa fertiliteti ra gjatë viteve 1990, hapësira për “gabim” u ngushtua: familjet që dëshironin një djalë por vazhdonin të kishin vajza e panë dritaren e tyre të mbyllej gjithnjë e më shpejt.

Teknologjia e ultrazërit mbërriti në spitalet e Tiranës në 1993, vetëm dy vjet pas rënies së komunizmit — duke i dhënë kësaj ankthi një dalje të saktë dhe klinike.

Deri në 2023, raporti i lindjeve ishte përmirësuar në 107.4 djem për 100 vajza, ende mbi nivelin natyror, por shumë më mirë se 111.7 në disa zona një dekadë më parë.

Shqipëria tridhjetë vjet më parë ishte një vend ku aborti vriste gra sepse ishte i ndaluar. Sot, norma e përgjithshme është nën mesataren e Evropës Lindore dhe vdekjet e nënave që i atribuohen kësaj procedure janë vetëm një pjesë e vogël e asaj që ishin dikur.

Por shifrat e përgjithshme fshehin atë që po ndodh brenda tyre. Një procedurë që dikur u imponua grave nga ndalimi është shndërruar, në një pjesë të rasteve, në një instrument të një lloj tjetër detyrimi: presioni familjar, preferenca për djemtë dhe një aritmetikë patriarkale që ka hequr 21,000 vajza nga shoqëria shqiptare brenda një dekade.

Shkalla totale e fertilitetit në Shqipëri ka qenë prej vitesh nën nivelin e zëvendësimit. Popullsia rezidente ra me rreth 420,000 njerëz midis viteve 2011 dhe 2023. Një vend që tashmë po tkurret nuk mund të përballojë të përzgjedhë kundër gjysmës së lindjeve të tij të mundshme.

Ekspertja e çështjeve gjinore Monika Kocaqi e shprehu kështu: aborti selektiv sipas gjinisë është mohimi i vlerës dhe i të drejtave të vajzave dhe grave edhe para se ato të lindin.

Statistikat mbi abortin në Shqipëri janë përmirësuar për tridhjetë vjet. 21,000 vajzat ende mungojnë.