Financat e pakontrolluara në fushatat zgjedhore dhe partite politike që perfitojnë prej tyre.
A KA ARDHUR KOHA PËR TRANSPARENCE FINANCIARE? PARATË QË NUK NUMËROHEN NË FUSHATAT SHQIPTARE
Në vitin 2021, tetë parti politike shqiptare transmetuan reklama televizive gjatë fushatës zgjedhore. Në raportet që i dorëzuan Komisionit Qendror të Zgjedhjeve, ato deklaruan se kishin shpenzuar gjashtëdhjetë e katër milionë e pesëqind mijë lekë.
Auditimi i KQZ-së gjeti se shifra e vërtetë ishte gjashtëqind e dyzet e një milionë.
Diferenca — rreth pesëqind e shtatëdhjetë e gjashtë milionë lekë, ose afërsisht pesë milionë euro — nuk ishte deklaruar askund. Partia Socialiste mbante shifrën më të lartë të padeklaruar; Partia Demokratike vijonte menjëherë pas saj. Gjobat që pasuan ishin një pjesë e vogël e asaj që ishte fshehur.
Këto shifra i raportoi rrjeti BIRN në dhjetor 2022, nga gjetjet e vetë KQZ-së.
Mbani mend një gjë ndërsa lexoni pjesën tjetër të këtij shkrimi: televizioni është pjesa e monitoruar. Autoriteti i Mediave Audiovizive i regjistron transmetimet. Çmimet deklarohen. Ekziston një mënyrë për ta ditur.
Ky shkrim ka të bëjë me atë që ndodhi kur paratë kaluan atje ku askush nuk numëron.
RREGULLAT QË NUK ZBATOHEN
Ligji shqiptar vendos kufij për shpenzimet e partive në reklamat në mediat tradicionale gjatë fushatës.
Këta kufij nuk zbatohen për rrjetet sociale.
Kjo nuk është interpretim. Është konstatimi i raportit të International IDEA-s për financimin politik në epokën dixhitale në Shqipëri, botuar në vitin 2024: kufizimet ekzistojnë për reklamat në median tradicionale, por "këta kufij nuk zbatohen për reklamat në rrjetet sociale". I njëjti raport shton se Komisioni Qendror i Zgjedhjeve ka "kapacitete modeste" për të ndjekur zhvillimet e shpejta në fushën e fushatave dixhitale, dhe përfundon se "ka gjasa që shpenzimet e fushatës online në Shqipëri të nën-raportohen përmes mjeteve zyrtare".
Ka edhe diçka më themelore. Deri në vitin 2025, formularët financiarë që partitë i dorëzonin KQZ-së nuk kërkonin fare emrat e furnitorëve. Auditimi i KQZ-së për zgjedhjet vendore të vitit 2019 i paraqet shpenzimet sipas kategorive dhe sipas degëve të partisë — kurrë sipas kujt iu paguan. E njëjta gjë vlen për vendimin e KQZ-së për zgjedhjet vendore të vitit 2023.
Domethënë: edhe sikur një parti të kishte paguar një kompani të huaj gjatë atyre viteve, emri i asaj kompanie nuk do të kishte pasur ku të shfaqej.
DY DESTINACIONE, DY KUFIJ
Në vitin 2025 diçka ndryshoi. Për herë të parë, disa parti dorëzuan lista të detajuara furnitorësh. Ato lista tregojnë dy rrugë të ndryshme, që të dyja dalin jashtë Shqipërisë.
Partia Demokratike deklaroi tri pagesa te një kompani e vetme e emërtuar Advancing Strategies. Gjithsej njëqind e tridhjetë e shtatë milionë e gjashtëqind e pesëdhjetë mijë lekë — sipas analizës së BIRN-it, rreth gjashtëdhjetë për qind e të gjitha fondeve në dispozicion të asaj partie për fushatën.
Advancing Strategies, LLC është një shoqëri me përgjegjësi të kufizuar e regjistruar në shtetin amerikan të Virxhinias. Sipas të dhënave të regjistrit tregtar të atij shteti, ashtu siç riprodhohen në bazat publike të të dhënave për shoqëritë amerikane, anëtari dhe administratori i saj i vetëm është Christopher J. LaCivita — bashkëdrejtuesi i fushatës presidenciale të Donald Trumpit në vitin 2024. Kompania nuk ka faqe interneti. Adresa e saj e regjistruar është një banesë private jashtë Riçmondit.
The New York Times, në nëntor 2025, e vlerësoi shumën në një milion e gjashtëqind e njëzet mijë dollarë, të paguar brenda më pak se katër muajsh. LaCivita nuk pranoi të komentojë.
Sipas raportimeve të HuffPost në prill 2025 dhe të Wall Street Journal-it në maj, ai nuk është regjistruar si agjent i huaj në Shtetet e Bashkuara; Wall Street Journal-it i tha se nuk kishte plane ta bënte këtë. Kjo kërkon saktësi. Mosregjistrimi nuk është në vetvete shkelje: ligji amerikan FARA përmban përjashtime për punën tregtare dhe konsulencën politike, dhe qëndrimi i deklaruar i LaCivitës është se ai këshilloi një fushatë brenda Shqipërisë dhe nuk ushtroi lobim në Shtetet e Bashkuara. Ky është një pozicion ligjor i diskutueshëm, jo një shkelje e provuar.
Por ja kontrasti që e bën historinë. Një kompani tjetër — Continental Strategy LLC — u regjistrua rregullisht sipas FARA-s, me numër 7545, me principal të huaj Partinë Demokratike të Shqipërisë, për një kontratë gjashtë milionë dollarëshe dyvjeçare. Pra mekanizmi ekzistonte dhe partia e njihte. Njëra kompani u regjistrua. Ajo që mori gjashtëdhjetë për qind të buxhetit, jo.
I pyetur në shkurt 2025 se sa kushtonte kontrata me LaCivitën, Sali Berisha u përgjigj: "Do i merrni vesh që të gjitha. Nuk ka sekret. Nuk jam marrë me negociatat." Kur raporti financiar u bë publik tetë muaj më vonë, as ai dhe as partia nuk dhanë shpjegim.
Rruga e dytë ishte më e shkurtër dhe më e qetë.
Partia Socialiste deklaroi tetë milionë lekë për një kompani të regjistruar në Hamburg — Faber Media & Production GmbH, e themeluar më 10 dhjetor 2022, me kapital njëzet e pesë mijë euro, me seli në një hapësirë bashkëpunimi WeWork. Kjo ishte pagesa më e madhe e vetme që Partia Socialiste deklaroi për rrjetet sociale, nga pesëmbëdhjetë milionë e katërqind e njëzet e dy mijë lekë gjithsej.
Sipas Qendrës së Transparencës së Reklamave të Google-it, siç e lexoi International IDEA, Partia Socialiste i shpërndau reklamat e veta në Google përmes po asaj kompanie. Partia Demokratike i shpërndau të vetat përmes agjencisë ACROMAX.
Dhe këtu duhet thënë diçka që raporti i BIRN-it e thotë vetë, për të gjitha këto pagesa: "nga këto të dhëna nuk është e mundur të përcaktohet nëse pagesat për këto kompani lidhen drejtpërdrejt me blerjen e hapësirës reklamuese në rrjetet sociale, me prodhimin e përmbajtjes dixhitale, me menaxhimin e fushatave online, apo me shërbime të tjera komunikimi".
Paratë u deklaruan. Çfarë blenë, nuk dihet.
Më 19 mars 2025, pak para nisjes zyrtare të fushatës, u krijua në Facebook një faqe e quajtur "Team Edi Rama".
Deri më 10 maj ajo kishte mbledhur gjashtë mijë e gjashtëqind ndjekës dhe katër milionë e gjashtëqind mijë shikime videosh. Shpenzimi i deklaruar për reklama: një mijë e dyqind e njëzet e dy dollarë. Paguesi: i padeklaruar.
BIRN raportoi se sponsorizimin për atë faqe e vendosi Acromax. Drejtuesi i saj, Aldor Nini, tha se ishte "i kontraktuar si kompani menaxhimi për fushatat e reklamave në mediat sociale", se kishte marrëveshje me Partinë Socialiste dhe me Partinë Demokratike, se faqen e kishte krijuar Partia Socialiste dhe jo firma e tij, dhe se nuk kishte informacion për ndërveprimet nga profile me origjinë vietnameze që BIRN gjeti në atë faqe. Partia Socialiste dhe KQZ-ja nuk pranuan të komentonin.
Një faqe e dytë, "Shqipëria në BE", shpenzoi dy mijë e gjashtëqind e gjashtëdhjetë e tre euro duke synuar votën e diasporës në Itali. Paguesi, sipas bibliotekës së reklamave të Meta-s, ishte një shoqatë kulturore italiane e quajtur E20Italia Associazione Culturale. Drejtuesja e saj drejton edhe organizatën pas faqes.
Këto janë dy raste. BIRN Albania identifikoi pesëdhjetë e tetë faqe të tilla gjatë fushatës.
Për shumicën, shpenzimi mbetet i panjohur — jo sepse ishte i vogël, por sepse reklamat u shfaqën pa deklaratën e detyrueshme të sponsorizimit. Aty ku nuk ka deklaratë, nuk ka shifër. Aty ku nuk ka shifër, nuk ka çfarë të auditohet.
Paratë hyjnë në politikë. Por diçka del edhe nga shteti.
Më 22 janar 2021, Gjykata e Rrethit Gjyqësor Tiranë regjistroi si person juridik një organizatë jofitimprurëse të quajtur "Agjencia e Administrimit Kolektiv Faber Collective Phonogram". Vendimi — nr. 104, i publikuar në bazën ndërkombëtare WIPO Lex — tregon se ajo u themelua nga dy kompani: Faber Digital sh.p.k. me seli në Tiranë, dhe Faber Media Sh.p.k. e regjistruar në Kosovë.
Shtatë muaj më vonë, më 30 gusht 2021, Ministria e Kulturës nxori Urdhrin nr. 545, duke e licencuar atë agjenci për administrimin kolektiv në fushën e të drejtave të prodhuesve të fonogramit.
Një ditë më pas, më 31 gusht, Urdhri nr. 552 nuk ia ripërtërinte licencën agjencisë ekzistuese, shoqatës GRAMM-A, e cila e kishte mbajtur atë që nga korriku i vitit 2018.
Kjo është një radhë ngjarjesh, dhe si e tillë duhet lexuar. Licencat jepen për tre vjet dhe afati i GRAMM-A-s skadonte. Ministrja e Kulturës në atë datë ishte Elva Margariti. Arsyetimi i vendimit për GRAMM-A-n nuk mund të verifikohet: Ministria e publikon urdhrin si lidhje në faqen e vet, por dokumenti nuk hapet.
Ajo që mund të thuhet me siguri është pesha e asaj që u dha. Aty ku vepron sporteli i vetëm i arkëtimit, agjencia e prodhuesve merr tridhjetë për qind të shpërblimeve të mbledhura në shkallë vendi.
Sot, faqja zyrtare e sportelit të vetëm SUADA e rendit drejtuese ekzekutive të agjencisë Faber Collective zonjën Anxhela Faber — e njëjta emër që figuron si pronare e vetme e Faber Digital sh.p.k. dhe si administratore e Faber Media & Production GmbH në Hamburg, kompanisë që Partia Socialiste deklaroi se pagoi tetë milionë lekë.
Duhet shënuar një kufizim: vendimi i gjykatës e anonimizon presidenten themeluese në inicialet "A.F.". Identifikimi mbështetet në përputhjen e tri dokumenteve, jo në një emër të shkruar të plotë.
DHE ASGJË PREJ KËTYRE NUK ËSHTË KRIM
Në maj 2026, KQZ-ja miratoi raportin e auditimit për zgjedhjet e 11 majit. Ajo propozoi gjoba për parti që kishin deklaruar zyra elektorale që nuk ekzistonin, dhe për kandidatë që kishin pranuar donacione të ndaluara.
Për reklamimin dixhital të padeklaruar, nuk pati asnjë sanksion.
Gjatë tridhjetë ditëve të fushatës, BIRN Albania dokumentoi treqind e dyzet e nëntë shkelje të Kodit të Sjelljes për Fushatat Dixhitale. Afërsisht gjysma — dyzet e shtatë presje tre për qind — kishin të bënin pikërisht me mungesën e transparencës: mosvendosjen e deklaratës që identifikon sponsorin. Njëqind e gjashtëdhjetë e pesë reklama politike të kandidatëve u botuan pa atë deklaratë. Njëmbëdhjetë të tjera nga tetë parti politike.
Kodi i Sjelljes u nënshkrua vullnetarisht në mars 2025 nga partitë kryesore, me ndërmjetësimin e International IDEA-s, NDI-së dhe Qendrës për Shtetin e së Drejtës të Universitetit të Helsinkit, në bashkëpunim me KQZ-në.
Ai nuk ka fuqi detyruese. Nuk parashikon asnjë pasojë.
Prandaj pyetja e duhur në fund të kësaj historie nuk është kush shkeli ligjin.
Është pse ligji u ndërtua në atë mënyrë që askush të mos kishte nevojë ta shkelte.
E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.
