HELMI NË TRYEZË: Ushqimi në Shqipëri rrezik kombëtar

HELMI NË TRYEZË: Si u kthye ushqimi në Shqipëri në një rrezik kombëtar

Në Shqipëri, sot jo vetëm pyetet “sa kushton ushqimi”, por “a është i sigurt?” Vitet 2024 dhe 2025 shënuan një seri skandalesh që tronditën besimin e qytetarëve dhe zbuluan një realitet brutal: ushqimi i rrezikshëm vazhdon te qarkullojë në treg me dijeninë – ose paaftësinë – e institucioneve shtetërore. Vetëm në dy vitet e fundit, siguria ushqimore në Shqipëri është kthyer në një alarm kombëtar. Nga produkte të importuara të kontaminuara me salmonelë, te fruta të hedhura në treg me mbetje pesticidesh mbi normat, rastet e përsëritura tregojnë një problem që nuk është “incident”, por sistem.

Nga RASFF te raftet shqiptare: skandalet që alarmuan Europën

Maj 2024 – Alarm europian për salmonelë dhe afate të manipuluara Sistemi europian i sigurisë ushqimore RASFF sinjalizoi Shqipërinë për produkte me salmonelë dhe mozzarella me probleme serioze në deklarimin e afatit të skadencës. Shqipëria u përfshi zyrtarisht si vend për “follow-up”, çka do të thotë se produktet kishin potencial të ishin në qarkullim. Reagimi institucional erdhi me deklarata qetësuese, por pa transparencë të plotë për sasinë reale që kishte arritur te konsumatori.

Mars 2025 – Fileto pule me Salmonella Typhimurium: skandali që tronditi tregun

Në mars 2025 shpërtheu një nga rastet më të rënda: fileto pule e importuar nga Brazili, e futur përmes Portit të Durrësit, rezultoi e kontaminuar me Salmonella Typhimurium – bakter potencialisht vdekjeprurës. Ndërsa AKU deklaroi se ngarkesa u bllokua, raportimet ngritën dyshime serioze se një pjesë e mishit mund të ketë qarkulluar në treg përpara njoftimit publik. Pyetja që mbeti pa përgjigje: sa qytetarë e konsumuan para se shteti të fliste?

Shkurt 2025 – Mandarina “të ndaluara në BE”, të shitura në Shqipëri Një tjetër bombë: mbi 21 ton mandarina, të refuzuara nga Kroacia për shkak të mbetjeve të pesticidit Fosmet mbi normat e lejuara, dyshohet se u hodhën në tregun shqiptar në vend që të asgjësoheshin. Prokuroria arrestoi disa persona, përfshirë edhe elementë të lidhur me dokumentacionin zyrtar. Mesazhi ishte i qartë: ajo që BE e konsideron të rrezikshme, Shqipëria e ha.

Këto raste kanë një emërues të përbashkët: produktet problematike nuk u ndaluan në kohë, ose publiku u informua me vonesë, ndërsa zinxhiri i kontrollit (doganë–laborator–inspektim–treg) u duk i brishtë.

AKU: rojtari i ushqimit apo hallka më e dobët e zinxhirit?

Autoriteti Kombëtar i Ushqimit (AKU) është institucioni kryesor i kontrollit të sigurisë ushqimore she institucioni që duhet të mbrojë qytetarin “nga ferma në pirun”. AKU është institucion që raporton/është në varësi të Ministrisë së Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural, dhe operon me drejtori qendrore e rajonale. Por vitet e fundit, AKU është shndërruar në emër të përhershëm të skandaleve, jo të parandalimit

Korrupsioni dhe ndërhyrjet: kur kontrolli “blihet”

Një nga sinjalet më të forta të dobësisë institucionale është kur biznesi tenton të blejë kontrollin. Më 22 shkurt 2024, Policia e Shtetit njoftoi zyrtarisht se një biznesmen u arrestua pasi tentoi të korruptonte drejtorin e AKU Rajonale Tiranë, me qëllim lehtësimin e procedurave të testimit të kampioneve të produkteve. Ky është një rast tipik ku korrupsioni synon të shkurtojë/ndikojë procesin e sigurisë ushqimore. Në vijim, u raportua edhe vendim i Gjykatës së Posaçme (GJKKO) lidhur me këtë çështje.

Lëvizje dhe ndryshime drejtimi: shkarkime pas skandaleve

Pas skandalit të mishit të pulës me salmonelë, u raportua shkarkimi i drejtorit të AKU Tiranë dhe komandimi i një drejtuesi të ri. Vetë raportimi i shkarkimit u lidh drejtpërdrejt me skandalet e bërë publike (përfshirë mishin me salmonelë).

Ministria e Bujqësisë: “mbikëqyrësi” politik i AKU — dhe lidhja me laboratorët

Në Shqipëri, kontrolli real i sigurisë ushqimore nuk është vetëm inspektim në terren. Është edhe analizë laboratorike, protokoll, koordinim doganor dhe reagim publik.

Ministria e Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural e ka AKU-në si institucion në varësi, bashkë me struktura të tjera si ISUV (Instituti i Sigurisë Ushqimore dhe Veterinare). Kjo lidhje është zyrtare në listën e institucioneve në varësi të ministrisë.

Dhe pikërisht këtu del një hallkë kyçe: në skandalin e filetove të pulës me salmonelë (2025), raportimet theksojnë se përgjigjja laboratorike lidhet me ISUV, i cili është në varësi të Ministrisë së Bujqësisë. Pra, ministria është e lidhur drejtpërdrejt si me inspektimin (AKU) ashtu edhe me analizën (ISUV) — dy shtylla që duhet të funksionojnë pa vonesa dhe pa ndikime.

Nëse zinxhiri “ministri → AKU (kontroll) + ISUV (analizë)” nuk koordinon shpejt dhe me transparencë, rezultati është i parashikueshëm: produktet problematike dalin në treg, ndërsa njoftimet vijnë pas faktit.

Ushqimi dhe Shendeti Që në fund të viteve ’90, Shqipëria kishte hyrë në një zonë alarmi shëndetësor. Sipas të dhënave zyrtare të INSTAT, të cituara nga Organizata Botërore e Shëndetësisë, vetëm në vitin 1998 vdekshmëria nga tumoret (të gjitha format) arriti në 73.48 për 100,000 banorë – një tregues i rëndë për një vend me popullsi të re dhe me konsum ushqimor kryesisht vendas. Sot, më shumë se 25 vite më vonë, Shqipëria nuk përballet thjesht me një barrë historike të sëmundjeve onkologjike, por me një dështim të vazhdueshëm institucional për të mbrojtur shëndetin publik. Skandalet e përsëritura me mish të kontaminuar, fruta me pesticide të ndaluara dhe produkte ushqimore të refuzuara nga BE, por të konsumuara brenda vendit, tregojnë se faktorët e rrezikut nuk janë ulur – përkundrazi, janë institucionalizuar. Kur siguria ushqimore trajtohet si procedurë administrative dhe jo si mburojë jetike për shëndetin, kanceri nuk është më vetëm çështje mjekësore, por pasojë e drejtpërdrejtë e neglizhencës shtetërore.

Në fund, pyetja nuk është më nëse Shqipëria ka ligje për sigurinë ushqimore – i ka. Pyetja është pse ato dështojnë pikërisht aty ku duhet të mbrojnë jetën. Nga mandarinat me pesticide te mishi me salmonelë, nga alarmet e RASFF te heshtja institucionale, tabloja është e njëjtë: shteti reagon pasi rreziku është konsumuar. Kur shteti dështon të garantojë ushqimin bazë të sigurt, pasojat shkojnë shumë përtej shëndetit. Ato prekin besimin, dhe kur besimi thyhet, njerëzit largohen. Shqipëria po zbrazet jo vetëm nga mungesa e pagave apo perspektivës, por edhe nga frika se jeta e përditshme është bërë e pasigurt – nga spitali te tregu i lagjes. Në një vend ku prindërit nuk janë të sigurt çfarë u japin fëmijëve për të ngrënë, emigrimi nuk është zgjedhje ekonomike, por instinkt mbijetese. Siguria ushqimore nuk është detaj teknik: ajo është pjesë e kontratës minimale mes shtetit dhe qytetarit. Dhe kur kjo kontratë prishet, largimi masiv nuk është tradhti ndaj vendit, por akt vetëmbrojtjeje.Siguria ushqimore nuk është luks dhe as statistikë – është vijë e kuqe. Dhe çdo herë që ajo kalohet, çmimin e paguan qytetari.