> ## Content Index
> Fetch the complete content index at: https://everteta.net/llms.txt
> Use this file to discover other available public pages before exploring further.

# Historia 40,000-Vjeçare e Shqiptareve Nga Paleoliti tek Iliret
- URL: https://everteta.net/historia-40000-vjecare-e-shqiptareve-nga-paleoliti-tek-iliret/
- Published: 2026-06-17T01:04:50.000Z
- Updated: 2026-06-17T01:04:50.000Z
- Description: TOKA QË KUJTON: NGA NJË TEMPULL I ZBULUAR KËTË MUAJ TE FSHATI MË I VJETËR I EVROPËS, HISTORIA 40,000-VJEÇARE E VETË POPULLIT TË SHQIPËRISË
- Author: Dorand Vojka
- Tags: Kombi Shqiptar, #Import 2026-09-17 02:13

![](https://storage.ghost.io/c/19/0e/190e10d4-787a-4e65-9ec9-4bf06947b4de/content/images/2026/06/IMG_2365.jpg)

TOKA QË KUJTON: NGA NJË TEMPULL I ZBULUAR KËTË MUAJ TE FSHATI MË I VJETËR I EVROPËS, HISTORIA 40,000-VJEÇARE E VETË POPULLIT TË SHQIPËRISË

Mbi një kodër të ulët pranë fshatit Bushat, dhjetë kilometra në jug të Shkodrës, në një kreshtë që vendasit e kanë quajtur gjithmonë "Buzët e VIP-it" (Buzët e Kulshedrës), arkeologët sapo kanë nxjerrë nga dheu diçka që askush nuk e dinte se ndodhej aty. Themelet e plota prej guri të një tempulli monumental, 13.6 metra i gjatë dhe 9.6 metra i gjerë, kanë shfaqur kryet në akropolin e një qyteti të lashtë ilir — struktura e parë e kultit ilir e këtij lloji e identifikuar ndonjëherë në Shqipërinë e Veriut. Për dy mijë vjet, gurët e tij qëndruan të maskuar si shkëmb natyror i kodrës, dhe për dy mijë vjet askush nuk dyshonte se nën shkurre fshihej një faltore e ngritur nga ilirët që dikur sundonin këtë bregdet.

Zbulimi, i njoftuar këtë muaj nga një ekip i Universitetit të Tiranës që punon krahas kolegëve nga Universiteti i Varshavës, po festohet në të gjithë Shqipërinë. Por kuptimi i tij më i thellë bëhet i dukshëm vetëm kur vendoset aty ku i takon: në skajin më të fundit të një zinxhiri të pranisë njerëzore në këtë tokë që shtrihet jo me shekuj, jo me mijëvjeçarë, por me dhjetëra mijëra vjet. Tempulli në Basania nuk është një mrekulli e izoluar. Ai është guri më i ri në një nga dëshmitë më të gjata dhe të pandërprera të jetës njerëzore kudo në Evropë. Për të kuptuar atë që u gjet këtë muaj, duhet t'ia fillosh që nga zanafilla.

NJERËZIT E PARË

Shumë kohë përpara ilirëve, përpara bujqësisë, përpara gjuhës ashtu siç do ta njihnim ne, kjo tokë ishte e banuar. Në bregdetin pranë Vlorës, në një vend të quajtur Dalani i Vogël, kërkuesit kanë dokumentuar së fundmi praninë e Neandertalëve — species njerëzore më të hershme që ecte në bregdetin e Adriatikut dhjetëra mijëra vjet para se të mbërrinte lloji ynë. Shqipëria ndodhej në korridorin e madh përgjatë të cilit njerëzimi u zhvendos drejt Evropës, dhe shpellat e bregdetet e saj e ruajnë këtë kalim.

Kur erdhën njerëzit modernë, ata u strehuan në të njëjtat shpella që ende hapen mbi malet shqiptare. Në Pëllumbas, nën hijen e Malit të Dajtit mbi Tiranë, dyshemeja e një shpelle të madhe mban vegla guri, eshtra drerësh e derrash të egër të gjuajtur, si dhe hirin e vatrave të ndezura rreth tridhjetë deri në dyzet mijë vjet më parë. Larg në jug, shpella e Konispolit ishte e banuar rreth vitit 24,700 para Krishtit, dhe vegla stralli gjenden të shpërndara pranë Xarrës, në strehat e Gajtanit pranë Shkodrës dhe përgjatë Malit të Dajtit. Këto nuk ishin stacione kalimtare. Ishin shtëpi, të përdorura përgjatë brezave nga njerëz që gjuanin, ndiznin zjarr dhe i jepnin formë gurit me një mjeshtëri gjithnjë e më të madhe.

BUJQIT MË TË HERSHËM TË EVROPËS

Më pas, në këtë tokë, hodhi rrënjë herët një nga shndërrimet më të mëdha të historisë njerëzore. Në Vashtëmi, në listen e Korçës, arkeologët kanë zbuluar një nga vendbanimet bujqësore më të vjetra në të gjithë Evropën, që daton rreth vitit 6,600 para Krishtit — njerëzit mbillnin dhe korrnin këtu përpara se njohuria mbi bujqësinë të ishte përhapur plotësisht nëpër kontinent. Vashtëmia ishte fara e asaj që u bë kultura e Maliqit, një rrjet komunitetesh neolitike — Podgoria, Dunaveci, vetë Maliqi — që përhapën qeramikën dhe mënyrën e tyre të jetesës nëpër luginat e juglindjes.

Dhe pikërisht nga kjo botë ka ardhur zbulimi më i habitshëm i viteve të fundit. Nën ujin bruz të Liqenit të Ohrit — liqenit më të vjetër në Evropë, mbi një milion vjeçar — në bregun shqiptar pranë fshatit Lin, një ekip shqiptaro-zviceran ka gjetur fshatin liqenor më të vjetër të zbuluar ndonjëherë në kontinentin evropian. Tetë mijë vjet më parë, një komunitet prej mbase dyqind deri në pesëqind vetash ndërtoi shtëpitë e veta mbi hunj druri mbi ujë. Datimi me radiokarbon i vendos ata midis viteve 6,000 dhe 5,800 para Krishtit, disa shekuj deri në një mijëvjeçar të plotë më të vjetër se çdo vendbanim i krahasueshëm i njohur në Alpe apo në Mesdhe.

Detaji më rrëqethës është ajo që bënë ata për të mbrojtur veten. Rreth fshatit të tyre, këta njerëz ngulën rreth njëqind mijë hunj druri të mprehur në shtratin e liqenit, një fortesë e madhe e zhytur nën ujë. Për ta ndërtuar atë, siç vërejti arkeologu kryesor, atyre u duhej të prisnin një pyll të tërë. Kundër kujt, askush nuk e di ende. Misteri se nga çfarë kishte aq shumë frikë një komunitet bujqësor tetëmijëvjeçar në një liqen shqiptar, saqë shpyllëzoi një zonë të tërë për t'u mbrojtur, mbetet i pazgjidhur — një pyetje njerëzore që kapërcen tetëdhjetë shekuj nga i njëjti ujë që lag bregun edhe sot.

FILLI I PANDËRPRERË

Ajo që e bën Shqipërinë të jashtëzakonshme nuk është ndonjë sit i vetëm, por vazhdimësia që i lidh ato. Në Sovjan, pranë liqenit të vjetër të Maliqit, unazat e strukturave të ruajtura të drurit janë datuar me saktësi midis viteve 2158 dhe 2142 para Krishtit — dhe vendbanimet e Maliqit dhe Sovjanit së bashku zbulojnë më shumë se katër mijë vjet banim të pandërprerë në një peizazh të vetëm, duke rrjedhur pa shkëputje nga Neoliti, përmes Epokës së Bronzit dhe në atë të Hekurit. Njerëzit nuk vinin e iknin nga kjo tokë. Ata qëndruan dhe ndërtuan mbi atë që kishin ndërtuar paraardhësit e tyre.

Ishte pikërisht në Epokën e Bronzit dhe të Hekurit që, nga këto komunitete me rrënjë të thella, dolën ilirët — njerëzit që do t'i jepnin kësaj toke emrin e saj të lashtë dhe mbretërit e saj të parë. Përgjatë Shqipërisë, ata i varrosnin të vdekurit e tyre në kodërvarre të mëdha, tumat, në Pazhok, Mat dhe Barç, tuma që ende ngrihen nga dheu dhe që mbajnë, në objektet e tyre mortore dhe radhët e rregullta të varrimeve, dëshminë e parë të prijësve, luftëtarëve dhe të një shoqërie që organizohej drejt pushtetit. Qeramika e tyre e veçantë e pikturuar, ajo e tipit të Devollit në juglindje, ndjek gjurmët e një tradite të vazhdueshme nga Epoka e Vonë e Bronzit përgjatë shekujve — nënshkrimi material i një populli që po merrte formë në tokën e vet.

QYTETET ILIRE DHE VARRET E MBRETËRVE

Nga mesi i mijëvjeçarit të parë para Krishtit, ilirët kishin ndërtuar qytete. Dhe këtu dëshmia e tokës bëhet monumentale. Në Scodra (Shkodër), në kodrën e Rozafës mbi bashkimin e ujërave pranë Shkodrës moderne, u ngrit kryeqyteti i labeatëve dhe selia e Gencit, mbretit të fundit të Ilirisë. Në jug ndodhej Bylisi, qyteti më i madh i Ilirisë së Jugut, që kurorëzonte një rrafshnaltë mbi luginën e Vjosës pas dy kilometrash mure, me një teatër të gdhendur për të nxënë shtatë mijë e pesëqind spektatorë. Në Amantia, në lindje të Vlorës, ilirët ndërtuan një stadium dhe një tempull në kodra. Në Lis, në Zgërdhesh pranë Krujës, në Dimal, qendra ilire të fortifikuara vëzhgonin luginat dhe rrugët.

Mbretërit e tyre i varrosnin me madhështi. Mbi lumin Shkumbin pranë Pogradecit, në Selcën e Poshtme — qyteti i lashtë i Pelionit, i banuar që nga Epoka e Bronzit — sundimtarët ilirë të shekujve IV deri I para Krishtit gdhendën varre monumentale në shkëmbin e gjallë të kodrës, një nekropol mbretëror që shihte mbi luginën që ata komandonin. Këto janë ndër vendvarrimet ilire më të rëndësishme në vend, dëshmitarë të heshtur të një populli që shprehte fuqinë dhe identitetin përmes gurit në një epokë aleancash të ndryshueshme midis ilirëve, maqedonasve dhe romakëve.

Këto nuk ishin vendbanime primitive. Ilirët që i ndërtuan ato ishin një popull i sofistikuar, i angazhuar me botën më të gjerë mesdhetare dhe aq me vetëbesim sa t'i thithte rrymat e saj sipas kushteve të veta. Arkitektura e qyteteve dhe varreve të tyre bazohej në frymëzimin helenik — format, proporcionet, stilet që lëviznin përgjatë rrugëve tregtare të kohës — dhe ilirët e morën atë frymëzim dhe e bënë të tyrin, duke ngritur tempuj, teatre dhe mure që martonin modat e epokës me identitetin e tyre të qëndrueshëm. Të huazosh një formë nuk do të thotë të dorëzosh veten. Qytetet ishin ilire, të ndërtuara nga ilirët, të sunduara nga mbretër ilirë, edhe pse flisnin në gjuhën e përbashkët arkitekturore të Mesdheut.

Kjo është saktësisht ajo që e bën tempullin e zbuluar këtë muaj në Basania aq domethënës. Themelet e tij drejtkëndore ndjekin një plan të frymëzuar nga modeli helenik, e megjithatë ai qëndron në akropolin e një qyteti ilir, në zemër të tokës së labeatëve, në mbretërinë e Gencit, të cilin kronikat e përmendën në rrëfimin e luftës së fundit të Ilirisë kundër Romës. Është emblema e përsosur e asaj se kush ishin këta njerëz: të rrënjosur në tokën e tyre dhe në gjenealogjinë e tyre për mijëra vjet, dhe në të njëjtën kohë mjaft kozmopolitë sa për të ndërtuar në mënyrën madhështore të kohës së tyre. Tempulli nuk e bën Basaninë më pak ilire. Ai tregon se sa të realizuar ishin ilirët.

POPULLI QË QËNDROI NËN ROMËN

Kur mbretëria ilire ra në dorë të Romës — me dorëzimin e Gencit në vitin 168 para Krishtit — toka nuk u zbraz dhe njerëzit nuk u zhdukën. Ata duruan nën një zotëri të ri, dhe dëshmia më e fundit se si mbijetuan doli nga dheu vetëm vitin e kaluar. Në rajonin e Dibrës pranë kufirit me Maqedoninë e Veriut, jashtë fshatit Strikçan, arkeologët nga Instituti i Arkeologjisë i Shqipërisë zbuluan varrin e parë monumental të epokës romake të gjetur ndonjëherë në vend. Brenda shtrihej një burrë i elitës, i regjistruar si Gelliano, i mbështjellë me pëlhurë të qëndisur me fije ari — një varrim i rezervuar për klasat më të larta — i rrethuar nga pjata qelqi, thika dhe enë të imta, me mbishkrimin e tij të shkruar me shkronja greke por që barte një kuptim latin, vetë pasqyra e një kufiri ku botët takoheshin.

Ajo që zbulon ai varr është zemra e të gjithë historisë. Elitat vendase të kësaj toke nuk u zhdukën kur erdhi Roma; ato u integruan në rendin romak duke ruajtur tokën e tyre dhe pushtetin e tyre. Roma sundoi këtu për rreth gjashtë shekuj, dhe përgjatë saj, siç vërejnë historianët, njerëzit luftuan për të ruajtur gjuhën dhe traditat e tyre. Ata u përkulën para perandorisë pa u thyer, dhe kur vetë perandoria u shemb, ata ishin ende këtu.

Filli vazhdoi — përmes shekujve romakë, dhe përpara në kulturën e Koman-Krujës të shekujve VI deri IX pas Krishtit, ura arkeologjike që mbart dëshminë e banimit nga antikitetit i vonë në botën mesjetare, drejt njerëzve të njohur në histori si shqiptarët.

PSE KANË RËNDËSI GURËT

Ky është kuptimi që shtrihet nën secilin prej këtyre zbulimeve, dhe kjo është arsyeja pse ata kanë rëndësi për njerëzit që jetojnë në këtë tokë sot. Pak kombe në Evropë mund të tregojnë një dëshmi aq të thellë dhe aq të vazhdueshme të pranisë njerëzore në tokën e tyre — nga Neandertalët në bregdetin e Vlorës, te gjuetarët në shpellën e Pëllumbasit, te bujqit më të hershëm të Evropës në Vashtëmi, te fshati më i vjetër i Evropës nën Liqenin e Ohrit, te mbretërit ilirë në qytetet dhe varret e tyre të gdhendura në shkëmb, te një fisnik i epokës romake në qefinin e tij me fije ari, e deri te tempulli i nxjerrë nga kodra e vipit pikërisht këtë muaj. Arkeologjia nuk përshkruan një tokë të pushtuar vazhdimisht, të zbrazur dhe të ripopulluar nga të huaj. Ajo përshkruan një tokë të banuar vazhdimisht, brez pas brezi, nga njerëz që qëndruan, ndërtuan, varrosën të vdekurit e tyre dhe rritën fëmijët e tyre aty ku paraardhësit e tyre kishin bërë të njëjtën gjë.

Ajo vazhdimësi është përgjigjja më e fuqishme ndaj kujtdo që do t'i trajtonte shqiptarët si të ardhur vonë në vendin e tyre. Gurët thonë të kundërtën. Ata thonë se në këtë brez të Adriatikut, jeta njerëzore ka vazhduar, e pandërprerë, për dyzet mijë vjet, dhe se njerëzit që ecin nëpër këto lugina sot janë trashëgimtarët e historisë më të vjetër dhe më të gjatë që këndi i tyre i Evropës ka për të treguar. Tempulli në Basania, i ngritur nga duart ilire dhe i shfaqur vetëm tani, është fjala më e fundit në këtë histori — dhe toka, është e qartë, nuk ka përfunduar ende së foluri.

E Vërteta — ku e vërteta fiton gjithmonë.