> ## Content Index
> Fetch the complete content index at: https://everteta.net/llms.txt
> Use this file to discover other available public pages before exploring further.

# Kosova pa osmanët
- URL: https://everteta.net/kosova-pa-osmanet/
- Published: 2026-11-07T21:37:56.000Z
- Updated: 2026-11-11T20:46:30.000Z
- Description: Dokumentet serbe të shek. XIII–XIV dhe kodi i Dushanit tregojnë se shqiptarët e Kosovës po serbizoheshin. Pushtimi osman e ndërpreu procesin. Krahasim me vllehtë dhe arvanitasit.
- Author: Dorand Vojka
- Tags: Kombi Shqiptar

Kosova pa osmanët

Dokumentet serbe të shekujve XIII dhe XIV lënë të duket një proces që pushtimi osman e ndërpreu, dhe dy popuj të tjerë të Ballkanit e kaluan atë deri në fund. Shqiptarët e Kosovës po serbizoheshin përpara se të vinin osmanët, dhe dëshmitë që e tregojnë këtë janë të shkruara nga vetë serbët. Në kartat e manastireve të mëdha, emrat personalë që Noel Malcolm i ka numëruar tregojnë një rrymë drejt emrit serb. Ai përfundon se ajo rrymë e bëri punën e saj: njerëzit që mori dolën prej saj serbë, pa shqipen e tyre. Kodi i Stefan Dushanit, i vitit 1349, i ngarkonte kishës detyrën t’i rikthente ata që kishin kaluar te “herezia latine”. Osmanët nuk e ndërprenë këtë për të mbrojtur askënd; e ndërprenë sepse sollën një ligj tjetër dhe një derë tjetër. Vllehtë e tokave serbe dhe arvanitasit e Greqisë e kaluan të njëjtin proces deri në fund. Asnjëri nuk ndërroi fe. Të dy ndërruan popull.

Në vitin 1219 Sava Nemanjiqi mori nga patriku i Kostandinopojës, në Nike, një kishë serbe të vetëqeverisur, dhe me të Zakonopravilon, përmbledhje të së drejtës civile dhe kanonike që përshkruhet si kushtetuta e parë e Serbisë. Më 1346 Stefan Dushani e ngriti kryepeshkopatën në patrikanë me seli në Pejë dhe u kurorëzuar perandor. Tre vjet më vonë nxori kodin e tij, ku pesë nene trajtonin “herezinë latine”. Kisha e Madhe duhet të emëronte protopopë në çdo qytet tregu për t’i kthyer ata që kishin kaluar te latinët. Prifti latin që kthente një ortodoks dënohej sipas ligjit të etërve të shenjtë. “Gjysmëbesimtari” që martohej me një ortodokse duhet të pagëzohej; po nuk deshi, i merreshin gruaja dhe fëmijët, u jepej një pjesë e shtëpisë dhe ai dëbohej. Heretiku që jetonte mes të krishtërëve damkosej në fytyrë. Kishat katolike që njihen në Kosovë në ato dekada, në Prizren, Trepçë dhe Novobërdë, u shërbenin kryesisht tregtarëve raguzanë dhe minatorëve sasë. Por kodi nuk thotë “raguzan”; thotë kush ka kaluar te latinët dhe kush martohet me ortodokse. Në një vend ku shqiptarët ishin kryesisht katolikë, dy fjalët mbulonin kryesisht të njëjtët njerëz. Kjo është nxjerrje, sepse kodi flet për katolikë, jo për shqiptarë. Tre shekuj më vonë Pjetër Bogdani shënonte se sllavët e quanin fenë katolike “arbanaska vera”. Malcolm paralajmëron se gjendja e një vendi nuk lexohet nga nenet e një kodi: një ligj që urdhëron damkosjen tregon ç’donte ligjvënësi, jo ç’ndodhi në fshat. Juristi serb Stefan Stojanoviq, në një kumtesë të vitit 2021, i lexon nenet si ndalim të prozelitizmit dhe nuk gjen dëshmi se u zbatuan ndonjëherë. Ajo që mbetet është detyra që kodi i ngarkoi kishës: të rimerrte ata që kishin dalë.

[Procesi mund të numërohet.](https://everteta.net/kmsh-me-i-diskriminuari-ne-shqiperi-nga-qeveria-rama/) Kartat e manastireve i përmendin shqiptarët ndër pronat e tyre: “fshatra dhe katunde vllehësh e shqiptarësh”, thotë karta e Deçanit e vitit 1330; nëntë katunde shqiptare pranë Prizrenit ia dhuroi Dushani një manastiri më 1348\. Brenda asaj kishe, riti ia vinte emrin fëmijës në pagëzim, dhe emrat e ritit ishin sllavë. Në kartën e Zhiçës, rreth vitit 1210, Malcolm numëron 154 emra serbë kundrejt 54 që nuk janë, shumica qartë shqiptarë ose vllehë. Në kartën e Banjskës, të viteve 1313–14, raporti është 444 me 117\. Emrat janë dëshmi e dobët, siç tregoi Stanojeviqi më 1929: në kartat e Deçanit etër me emra shqiptarë kishin bij me emra serbë, dhe anasjelltas. Dhurimet anojnë nga fshatrat e ngulitur, jo nga barinjtë. Malcolm përfundon megjithatë se rryma rridhte drejt serbit dhe se e bëri punën, dhe i përdor të njëjtat shifra për të argumentuar se shqiptarët ishin pakicë në Kosovën mesjetare. Por këto shifra nuk e provojnë atë. Emrat sllavë nuk tregojnë patjetër njerëz që kishin qenë gjithmonë serbë. Kodi i Dushanit, me nenet e tij kundër “herezisë latine”, i vendoste katolikët — dhe shqiptarët e Kosovës ishin kryesisht katolikë — nën trysni të drejtpërdrejtë. Ai që kalonte në ortodoksi merrte emër sllav në pagëzim dhe dilte nga regjistrat me emër serb. Shumë nga ata që Malcolm i numëron si serbë mund të kenë qenë shqiptarë që kishin kaluar në ortodoksi pikërisht për shkak të ligjit diskriminues të Dushanit kundër katolikëve. Regjistri osman i vitit 1455 për tokat e Brankoviqëve e kap makinën në punë: pranë emrave krejt sllavë shkruesi shënon aty-këtu “arbanas”. Emri kishte ndryshuar deri në fund; njeriu, siç e pranon vetë regjistri, ende jo.

[Dy popuj e kaluan këtë proces deri në fund, dhe asnjëri nuk ndërroi fe](https://everteta.net/historia-e-muhamed-ali-pashes-dhe-si-i-masakroi-ai-sauditet/). Vllehtë e tokave serbe nuk u konvertuan; u përthithën. Të shpërndarë mes popujve të tjerë, nuk kishin tokë të veten ku të ishin shumicë. Sima Qirkoviqi shkruan se serbët përthithën shumë vllehë gjatë shekujve, derisa dallimet humbën kuptimin. Arvanitasit e Greqisë mund të maten. Në mesin e shekullit XIX Johann Georg von Hahn i vlerësonte shqipfolësit e Greqisë në 173 deri 200 mijë, shumicë në Atikën lindore dhe Beotinë jugore, në Salaminë, Hidra e Speces. Ishin ortodoksë të gjithë dhe nuk u konvertuan kurrë. Në regjistrimin e vitit 1928, 18.773 veta në gjithë Greqinë pranuan se flisnin shqip. Sot gjuha renditet ndër të rrezikuarat rëndë. Kisha hapi kanalin; shkollat e shtetit grek e mbaruan punën. Ky është fundi i procesit kur askush nuk e ndërpret: populli mban besimin dhe humbet emrin.

[Osmanët nuk erdhën për t’i mbrojtur katolikët nga kisha serbe](https://everteta.net/dy-femije-dy-vdekje-kur-editimi-gjenetik-tejkalon-etiken/). Por ligji i tyre nuk kishte nen për ritin: i krishteri paguante xhizjen si i krishterë, dhe askush nuk urdhërohej të ripagëzohej. Nenet e Dushanit nuk kishin më shtet që t’i zbatonte. Shteti serb ra më 1459; Patrikana e Pejës u shua katër vjet më vonë dhe mbeti e zbrazët 94 vjet. Pushtimi vetë nuk konvertoi askënd: regjistri osman i vitit 1485 gjen në Pejë 33 shtëpi myslimane në qytet dhe, në njëzet fshatrat përreth, një djalë të vetëm të kaluar në Islam. Më 1530 regjistri i Dukagjinit nuk shënon asnjë mysliman. Ajo që kishte ndryshuar ishte dera. Në rrethin e Pejës, fshatrat që më 1485 nuk mbanin emra të modelit serb ishin më 1582 më të shkuarat në Islam; ato që i mbanin ende, Islami mezi i kishte prekur. Kisha e vjetër i mbante ata që mbanin emrat e saj. Shqiptarin katolik nuk e kishte mbajtur kurrë. Patrikana u rikthye më 1557 dhe Porta e njohu patrikun si etnark të serbëve. Pretendimet mbi katolikët nuk i hoqi: më 1610 kryepeshkopi i Tivarit gjeti një të dërguar të patrikut të Pejës në një kishë latine në Bunë, me patenta perandorake, duke mbledhur nga çdo shtëpi katolike dy aspra në vit. Por tani katoliku kishte dy dyer: atë të kishës serbe, që e pagëzonte në sllavisht dhe i jepte emrin e vet, dhe atë të xhamisë, që nuk i kërkonte të mësonte gjuhën e asnjë fqinji. Në shekullin XVII, dhe sidomos në dy dekadat pas vitit 1690, fshatrat katolike të Kosovës kaluan nga e dyta. Atë vit ushtria austriake u tërhoq, ndëshkimi osman e tatar ra mbi vendin, dhe patriku Arsenije III iku në veri; sa e ndoqën, historianët nuk pajtohen. Më 1702 Vicko Zmajeviq i shkruante Romës se taksat e reja vinin për t’i detyruar katolikët ose të bëhen myslimanë, ose të largohen, ose t’i nënshtrohen haraçit. Kur Patrikana u shua përfundimisht më 1766, popullsia e Kosovës ishte, sipas Malcolm-it, tashmë në masë të madhe shqiptare.

Ajo që vijon është nxjerrje nga dokumentet, jo fakt i tyre. Perandoria e Dushanit u shpërbë vetë pas vdekjes së tij më 1355\. Por principatat që dolën prej saj ishin ortodokse, dhe kisha që ai kishte kurorëzuar qëndroi në Pejë. Pa pushtimin do të kishte qëndruar aty me një shtet të vetin pas saj dhe me nenet e veta në fuqi, ose, siç i lexon Stojanoviqi, në letër. Nuk i duhej t’i zbatonte. Mjaftonte të ishte e vetmja kishë që ekzistonte. Katoliku i Kosovës do të kishte pasur një derë të vetme: pagëzimin ortodoks, me një emër sllav dhe një kalendar sllav, për fëmijët e tij. Ortodoksi shqiptar nuk do të kishte pasur asnjë. Kosova e vitit 1700, pa osmanët, do t’i ngjante Beotisë së vitit 1900: një vend ortodoks, me emra sllavë në çdo fshat, ku shqipja flitej ende në shtëpi nga të moshuarit dhe prej andej nuk dilte. Jo me dhunë. Me pagëzim. Vllehtë dhe arvanitasit tregojnë se kështu mbaron procesi kur askush nuk e ndërpret, dhe pa asnjë nen ligji.

Kjo nuk është mbrojtje e osmanëve. Serbët bënë atë që bën çdo popull me një kishë të vetin dhe një shtet që e mbron: e përdorën. Osmanët bënë atë që bën një perandori: morën taksat dhe nuk pyetën për gjuhën. Shqiptarët e Kosovës kaluan nga dera që u hap, dhe dolën prej saj duke folur shqip. Pa atë derë, dokumentet lënë të kuptohet, do të ishin ende aty: ortodoksë, me emra të tjerë, dhe pa emrin e tyre.

Burimet e përmendura: Noel Malcolm, *Kosovo: A Short History* (1998), f. 52–57, 139, 155–66; Kodi i Dushanit, nenet 6–10, sipas botimeve të Novakoviqit (1898) dhe Radojçiqit (1960), të cituara nga Stefan Stojanoviq, Fakulteti i Drejtësisë i Beogradit, 2021; Selami Pulaha, *Defteri i regjistrimit të sanxhakut të Shkodrës i vitit 1485* (1974) dhe *Popullsia shqiptare e Kosovës gjatë shek. XV–XVI* (1984); Sima Ćirković, *The Serbs* (2004); Johann Georg von Hahn, *Albanesische Studien* (1854); regjistrimi grek i vitit 1928.