Kujdes! Vapa që Vret në Shqiperi

ZEMRA NË NJË VEND QË PO NGROHET: PSE SHQIPËRIA ËSHTË VEÇANËRISHT E EKSPONZUAR NDAJ BARRËS KARDIOVASKULARE TË TË NXEHTIT EKSTREM

Një studim i botuar këtë pranverë në JAMA Cardiology solli një paralajmërim që, lexuar nga Tirana, nuk mund të konsiderohet thjesht si një problem amerikan. Studiuesit e udhëhequr nga Gokul Parameswaran nga Universiteti Case Western Reserve modeluan pasojat kardiovaskulare të rritjes së temperaturave në më shumë se tre mijë qarqe të Shteteve të Bashkuara. Sipas një skenari me emetime të larta, ata parashikuan se barra e sëmundjeve të zemrës të shkaktuara nga të nxehtit do të trefishohej pothuajse deri në vitin 2050, duke u rritur nga 138.5 në 418.2 vite jetë të humbura për shkak të paaftësisë për 100 000 banorë, dhe duke u përkthyer në rreth 50 deri në 70 mijë vdekje shtesë kardiake çdo vit. Më të goditurit, sipas autorëve, do të ishin të moshuarit dhe të varfrit. Vetëm plakja e popullsisë, pavarësisht nga temperatura, shkaktonte një rritje prej 34 për qind.

Shifrat janë amerikane dhe nuk mund të transponohen drejtpërdrejt në Shqipëri; asnjë projeksion kombëtar i ngjashëm nuk është bërë ende këtu. Por studimi bën diçka më të rëndësishme sesa të prodhojë numra. Ai harton një mekanizëm dhe një profil vulnerabiliteti — dhe në çdo bosht të këtij profili, Shqipëria rezulton shumë e ekspozuar.

Fillojmë me mekanizmin, sepse ai është fiziologjik dhe universal. Të nxehtit nuk shoqëron thjesht vdekjen kardiovaskulare; ai e shkakton atë. Kur trupi detyrohet të heqë të nxehtin, ai e tensionon drejtpërdrejt sistemin kardiovaskular: rritet outputi kardiak, zemra punon më shumë për të dërguar gjak drejt lëkurës, dhe dehidratimi e trashë gjakun. Literatura që qëndron pas analizës së JAMA përshkruan katër rrugë të ndërthurura: tensioni termorregullator, inflamacioni sistemik, disfunksioni autonom dhe një ndryshim protrombik që e bën gjakun më të prirur për të formuar trombe. Në një zemër që është tashmë e ngushtuar nga ateroskleroza, këto ndryshime mjaftjnë për ta kthyer një pasdite të nxehtë në një infarkt miokardi, një goditje në tru ose dështim akut kardiak. Viktimat janë kryesisht ata që kanë zemra tashmë të komprometuara: të moshuarit dhe ata që vuajnë nga sëmundje të vendosura.

Dhe pikërisht këtu ekspozimi i Shqipërisë bëhet akut, sepse sëmundjet kardiovaskulare nuk janë një problem ndër shumë të tjerë këtu. Ato janë shkaku dominues i vdekjeve, me një diferencë të madhe. Sipas INSTAT, sëmundjet e sistemit të qarkullimit të gjakut përbënin 54.5 për qind të të gjitha vdekjeve në Shqipëri në vitin 2022 — më shumë se gjysma e mortalitetit kombëtar. Brenda këtij grupi, sëmundjet kronike të zemrës shkaktuan 42.2 për qind të vdekjeve, sëmundjet cerebrovaskulare 22.5 për qind dhe sëmundjet ishemike të zemrës 22.3 për qind. Të dhënat e Organizatës Botërore të Shëndetësisë i atribuojnë rreth 30 për qind të të gjitha vdekjeve shqiptare vetëm sëmundjeve koronare të zemrës, me një shkallë të standardizuar sipas moshës prej 178.76 për 100 000 banorë. Tendenca është negative: midis viteve 2005 dhe 2016, mortaliteti nga sëmundjet ishemike të zemrës u rrit me 19 për qind dhe nga shkaqe të tjera kardiovaskulare me 21 për qind. Profili i rrezikut themelor është i rëndë — në vitin 2022, 62 për qind e të rriturve shqiptarë ishin mbipeshë ose obezë, krahas normave të larta të duhanit dhe hipertensionit, të cilat kardiologët i përshkruajnë rregullisht si faktorë që e vendosin popullsinë në rrezik të lartë.

Një popullsi në të cilën më shumë se gjysma e vdekjeve janë tashmë kardiovaskulare është, sipas përkufizimit, një popullsi me zemra vulnerabël. Ky është kushti fillestar që modeli i JAMA e trajton si substrat mbi të cilin vepron të nxehtit. Linja bazë e Shqipërisë nuk është ajo amerikane; në terma proporcionalë, ajo është dukshëm më e keqe.

Tani shtohet të nxehtit. Klima mesdhetare e Shqipërisë tashmë sjell verë të nxehta dhe të thata, dhe vendi po ngrohet në përputhje me, ose më shpejt se, mesatarja globale. Skenarët kombëtarë të klimës parashikojnë rritje vjetore të temperaturës prej rreth 1°C deri në vitin 2025, 1.8°C deri në 2050 dhe 3.6°C deri në 2100, me verërat që bëhen progresivisht më të nxehta dhe më të thata. Me rëndësi të veçantë kardiovaskulare është rritja e parashikuar e “netëve tropikale”, kur temperatura nuk bie nën 25°C — e cila pritet të rritet me gati një muaj në vit në të gjithë Ballkanin dhe bregdetin. Të nxehtit gjatë natës ka rëndësi sepse i mohon sistemit kardiovaskular rikuperimin e tij natyror gjatë natës; kur është i vazhdueshëm, ai është ndër tiparet më vdekjeprurëse të një valë të nxehti.

Kjo nuk është më teorike. Në korrik 2024, një valë të nxehti e çoi temperaturën ditore në Tiranë në 38–40°C, e amplifikuar nga efekti i “kupës së të nxehtit” të qytetit, duke zbrazur sheshin “Skënderbej” në mesditë dhe duke i detyruar të vulnerablët të qëndrojnë brenda. Në verën e vitit 2025, Shqipëria u përfshi në valët e të nxehtit kontinentale evropiane, të cilat shkencëtarët i lidhën me më shumë se 16 500 vdekje të lidhura me të nxehtin, prej të cilave rreth dy të tretat i atribuoheshin ndryshimit të klimës. Sezoni i të nxehtit i vitit 2024 në Evropë u shoqërua me mbi 62 700 vdekje të lidhura me të nxehtin. Temperatura më e lartë e regjistruar ndonjëherë në Shqipëri është 43.9°C. Ekspozimi është real, i pranishëm dhe në rritje.

Boshti i tretë që identifikoi studimi i JAMA — dhe ai që paralajmëroi se do të amplifikonte barrën pavarësisht nga temperatura — është plakja. Shqipëria po plaket me shpejtësi, struktura e saj demografike po anon drejt moshës së tretë, ndërsa emigracioni e kullon popullsinë e re. I njëjti shumëzues prej 34 për qind që studimi ia atribuoi plakjes vlen me të njëjtën forcë, ose edhe më shumë, për një vend që po humbet popullsinë në moshë pune ndërsa të moshuarit mbeten. Dhe barrierat që vendet më të pasura përdorin kundër të nxehtit — ajër i kondicionuar i përhapur, qendra ftohjeje dhe kujdes kardiak emergjent i mirëfinancuar — janë më të holla këtu.

Prandaj Shqipëria ndodhet në konvergjencën e të tre forcave që studimi i JAMA i identifikon si më të rrezikshmet: një barrë ekstreme kardiovaskulare fillestare, një klimë mesdhetare që po ngrohet shpejt me valë të nxehti gjithnjë e më të forta, dhe një popullsi që po plaket dhe me burime më të kufizuara. Studimi amerikan modelon një rrezik të ardhshëm; Shqipëria i posedon sot të gjitha kushtet strukturore që e bëjnë këtë rrezik më të rëndë.

Ajo që duket se nuk e posedon ende është mbrojtja. Rajoni Evropian i Organizatës Botërore të Shëndetësisë u ka kërkuar shteteve anëtare të miratojnë plane veprimi për shëndetin dhe të nxehtin — sisteme të koordinuara paralajmërimi të hershëm, mbikëqyrjeje dhe mbrojtjeje për grupet vulnerabël. Sipas sondazheve të fundit evropiane, vetëm një pakicë e vendeve raportuese kishin plane të tilla, dhe Shqipëria nuk figuron mes tyre, edhe pse fqinjët kanë filluar të ndërtojnë sisteme paralajmërimi të hershëm. Për një vend ku vrasësi kryesor është sëmundja e zemrës dhe verërat po bëhen vdekjeprurëse, mungesa e një strategjie për shëndetin dhe të nxehtin është pjesa më e adresueshme e problemit.

Mësimi i studimit të JAMA nuk është se Shqipëria përballet me trefishimin e vdekjeve kardiake; ai numër nuk është llogaritur kurrë këtu. Mësimi është se shkenca tani përshkruan, me detaje fiziologjike, se si të nxehtit vret zemrat — dhe se Shqipëria ka mbledhur, pa dashur, kombinimin e saktë të kushteve në të cilat ai vret më shumë. Të njohësh të nxehtin ekstrem si një rrezik kardiovaskular dhe të planifikosh për të, është ndërhyrja e parë dhe më e lirë e mundshme. Ajo nuk është bërë ende.

E Vërteta — ku e vërteta fiton gjithmonë.