KUSH E KONTROLLON BOTËN?

RRETHI I MBYLLUR: SI PUSHTETI FINANCIAR QË PËRSHKROI QUIGLEY U BË BOTA NË TË CILËN JETOJMË SOT

Në vitin 1966, një historian amerikan i respektuar shkroi një paragraf që sot qarkullon nëpër mijëra faqe si “prova” e një komploti botëror. Carroll Quigley — doktor i Harvardit, profesor në Georgetown, mentori i Bill Clinton-it — përshkroi një synim të kapitalizmit financiar: krijimin e “një sistemi botëror të kontrollit financiar në duar private, të aftë të dominojë sistemin politik të çdo vendi dhe ekonominë e botës në tërësi”, të koordinuar nga bankat qendrore që veprojnë së bashku, përmes marrëveshjeve të arritura në takime private. Në krye të tij, shkroi ai, do të ishte Banka për Rregullimet Ndërkombëtare në Bazel.

Quigley nuk ishte një teoricien konspiracioni. Ai ishte një njeri i brendshëm, madje simpatizues i asaj bote — kundërshtimi i tij kryesor ishte thjesht se ajo “dëshironte të mbetej e panjohur”. Por qëllimi i këtij shkrimi nuk është të diskutojë nëse Quigley kishte të drejtë për vitin 1966. Është të bëjë një pyetje më të thellë dhe më urgjente: po sikur ai sistem të mos kishte vdekur? Po sikur ai të ishte rritur, të ishte institucionalizuar, dhe të ishte bërë — pa pasur nevojë për asnjë komplot të fshehtë — pikërisht bota në të cilën jetojmë sot?

SISTEMI

Sistemi që Quigley përshkroi nuk u shpërbë. Ai u forcua. Banka për Rregullimet Ndërkombëtare ekziston ende. Pavarësia e bankave qendrore nga qeveritë e zgjedhura u bë ortodoksia globale — sot konsiderohet e mirëqenë se bankierët qendrorë duhet të jenë të izoluar nga vota. Dhe, çka është më e rëndësishme, mjetet e tyre u bënë pakrahasueshmërisht më të fuqishme.

Në kohën e Quigley-t, një bankë qendrore vendoste kryesisht mbi normat e interesit. Sot ajo bën shumë më tepër. Pas krizës financiare të vitit 2008, dhe përsëri gjatë pandemisë së vitit 2020, bankat qendrore nuk u mjaftuan me rregullimin e normave — ato krijuan trilionë njësi parash nga hiçi, dhe zgjodhën, në thelb vetëm, se cilat tregje do të shpëtoheshin. Në mars të vitit 2020, ishte Rezerva Federale amerikane — jo Kongresi, jo votuesit — ajo që vendosi të krijonte trilionë dollarë brenda javësh, të hapte linja parash me bankat qendrore të huaja, dhe të vendoste se cilat institucione ishin tepër të rëndësishme për të rënë. Pushteti që Quigley e përshkroi si të koncentruar dhe të fshehtë, gjashtëdhjetë vjet më vonë ishte bërë më i madh se kurrë — dhe ende po ushtrohej larg tryezës demokratike.

PARAJA

Por pjesa që na prek të gjithëve, dhe që rrallë shpjegohet qartë, është se si vepron vërtet ky pushtet — dhe kush përfiton prej tij.

Kur një bankë qendrore krijon para duke blerë asete financiare — aksione, obligacione, letra hipotekare, në atë që quhet “lehtësim sasior” — paraja e re nuk hyn në ekonomi përmes xhepit të qytetarit të zakonshëm. Ajo hyn nga lart. Ajo ngre çmimet e aksioneve, të obligacioneve, të pasurive të paluajtshme. Dhe kjo do të thotë se njerëzit që zotërojnë asete — të pasurit — bëhen më të pasur të parët dhe më së shumti. Ndërsa njerëzit që kanë vetëm paga dhe kursime — shumica — nuk marrin asnjë nga ato fitime. Ata marrin, përkundrazi, inflacionin që vjen më vonë, kur ajo para më në fund fillon të lëvizë nëpër ekonomi.

Ky nuk është një pretendim konspirativ; është mekanizmi i dokumentuar, për të cilin kanë shkruar edhe ekonomistë krejt zyrtarë. Lehtësimi sasior ka luajtur një rol në zgjerimin e pabarazisë së pasurisë pikërisht sepse ai i shpërblen mbajtësit e aseteve. Dhe kështu, i njëjti sistem që Quigley e përshkroi si koordinim të parasë larg syve të publikut, ka sot një pasojë që çdo familje mund ta ndiejë: shpëtimet rrjedhin nga lart-poshtë. Në vitin 2008, u shpëtuan bankat. Në vitin 2020, u shpëtuan tregjet. Dhe të dyja herët, fatura — inflacioni, borxhi, një treg banesash që qytetari i zakonshëm nuk mund ta prekë më — ra mbi ata që nuk i zotëronin kurrë ato asete në radhë të parë.

Mendojeni këtë çast. Çmimi i qirasë ose i kredisë suaj për shtëpi. Çmimi i ushqimit në treg. Nëse kursimet tuaja ruajnë vlerën apo treten ngadalë. Të gjitha këto vendosen, në pjesën më të madhe, nga njerëz që ju nuk mund t’i zgjidhni dhe nuk mund t’i shkarkoni. Kjo është ajo që Quigley e quajti pushtet që vepron “larg syve të publikut” — vetëm se tani ai nuk është një kuriozitet historik. Është deficiti demokratik në qendër të vetë jetës moderne.

Dhe këtu vjen pjesa që e mbyll rrethin — pjesa që e shndërron një deficit demokratik në diçka shumë më të thellë. Sepse nuk është vetëm se ky pushtet financiar vepron përtej votës. Është se i njëjti pushtet shtrihet mbrapsht dhe e kap vetë sistemin demokratik.

Në vetë paragrafin që citohet aq shpesh, Quigley e tha këtë hapur. Bankierët qendrorë, shkroi ai, kërkonin “të ndikonin mbi politikanët bashkëpunues përmes shpërblimeve të mëvonshme ekonomike në botën e biznesit”. Lexojeni me kujdes: shpërble ata që bashkëpunojnë, dhe kërcënimi i nënkuptuar bën pjesën tjetër. Ky është mekanizmi, i thënë nga vetë Quigley, gjashtëdhjetë vjet më parë.

Dhe forma moderne e tij është plotësisht e dokumentuar. Nuk ka nevojë për një dhomë të fshehtë. Ajo ndodh në dritën e ditës: përmes financimit të fushatave, përmes “derës rrotulluese” midis financës dhe qeverisë ku ministrat e djeshëm bëhen bankierët e nesërm, përmes lobimit, dhe përmes një të vërtete të thjeshtë e të pamëshirshme — se ai që ka pushtetin të financojë një politikan, ka gjithashtu pushtetin të financojë rivalin e tij. Një politikan që i shërben interesave financiare shpërblehet; një politikan që u kundërvihet përballet me mundësinë që i njëjti pushtet të ushqejë kundërshtarin e tij, ose të lëvizë tregjet kundër qeverisë së tij. Vota që supozohet të jetë leva e qytetarit kundër pushtetit, blihet ose frikësohet pikërisht në burim.

Kështu deficiti demokratik nuk është më i pjesshëm; ai bëhet strukturor. Qytetari është i mbyllur dy herë. Nga njëra anë, ai nuk mund të arrijë pushtetin financiar drejtpërdrejt përmes asnjë vote — ai vepron përtej saj. Nga ana tjetër, politikanët që ai mund t’i votojë janë vetë të formësuar nga i njëjti pushtet. Rrethi mbyllet: paraja izolon veten nga demokracia, dhe pastaj blen derën e përparme të demokracisë.

Le të jemi të kujdesshëm këtu, sepse kjo është ajo që e ndan një analizë të vërtetë nga një teori komploti. Asgjë nga kjo nuk kërkon një kabal të vetëm e të keq që planifikon çdo ngjarje në botë. Nuk ka nevojë për një master-plan. Ka nevojë vetëm për logjikën e vet të parasë së koncentruar: ajo izolon veten nga kontrolli demokratik, sepse kjo i shërben; dhe ajo ndikon mbi ata që qeverisin, sepse edhe kjo i shërben. Rezultati nuk është një komplot; është një strukturë. Dhe struktura prodhon rezultatin pa pasur nevojë për një dorë të vetme që e drejton.

Por pikërisht kjo është ajo që e bën më shqetësuese, jo më pak. Sepse problemet që ne jetojmë sot — inflacioni që gërryen pagat ndërsa aksionet fluturojnë, shpëtimet që ruajtën pasuritë e të pasurve ndërsa qytetari i zakonshëm mbeti me faturën, hendeku gjithnjë e më i madh midis atyre që zotërojnë dhe atyre që punojnë, ndjesia se sido që të votosh, gjërat që kanë vërtet rëndësi nuk ndryshojnë kurrë — këto nuk janë aksidente. Ato janë pikërisht ajo që duket kur pushteti financiar ka njëkohësisht ikur nga kontrolli demokratik dhe ka kapur instrumentet e tij.

Carroll Quigley e përshkroi fillimin e këtij sistemi në vitin 1966, dhe e bëri me simpati, jo me armiqësi. Ai nuk paralajmëroi për një përbindësh; ai përshkroi një strukturë, dhe sugjeroi butësisht se publiku duhej të paktën ta shihte qartë. Gjashtëdhjetë vjet më vonë, ne nuk jemi më duke debatuar nëse ai kishte të drejtë për të kaluarën. Ne jetojmë brenda pasojave të asaj që ai përshkroi. Sistemi nuk u mbajt sekret sepse ishte një komplot; ai thjesht u rrit aq gradualisht, krizë pas krize, shpëtim pas shpëtimi, sa askush nuk pati kurrë një çast të vetëm për të thënë “jo”.

Dhe kështu mbetet pyetja e fundit, e vetmja që ka vërtet rëndësi. Në një demokraci, çfarë i mbetet qytetarit kur vendimet ekonomike më të mëdha — sa para të ketë, sa të kushtojë, kush shpëtohet, kush paguan — janë hequr nga duart e tij, dhe kur edhe ata që ai i zgjedh për ta mbrojtur janë tashmë të blerë ose të frikësuar nga i njëjti pushtet? Quigley na tha ta mbanim syrin hapur. Ne nuk e bëmë. Dhe tani, gjëja e parë që ky pushtet i pallogaridhënshëm ia ka marrë qytetarit nuk është paraja. Është vetë besimi se vota e tij, dhe zëri i tij, ende kanë ndonjë rëndësi.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.