LIDHJA E RREZIKSHME E RAMËS ME EMIRATET E BASHKUARA ARABE

PARTNERI NË HIJE: ÇFARË ZBULON LUFTA NË SUDAN PËR SHTETIN TË CILIT EDI RAMA I KA BESUAR BREGDETIN, PORTIN DHE TË ARDHMEN STRATEGJIKE TË SHQIPËRISË

Në shkretëtirën midis Libisë dhe Sudanit, përgjatë një korridori që nis në qytetin libian të Kufrës dhe përfundon në fushat e gjakosura të Darfurit, lëviz një rrjet që për muaj me radhë funksiononte në heshtje. Një hetim i gjerë i publikuar këtë muaj nga Lighthouse Reports, Evident dhe Sudan War Monitor — i bazuar në më shumë se një vit analize dhe raportimi në terren, me akses të rrallë te Ushtria Kombëtare Libiane, imazhe satelitore, intervista me tetë dezertorë të Forcave të Mbështetjes së Shpejtë (RSF), pamje dronësh dhe analizë gjeolokacioni — dokumenton se si Emiratet e Bashkuara Arabe kanë ndërtuar një rrjet të fshehtë përmes Libisë lindore për të armatosur, stërvitur dhe furnizuar RSF-në, paramilitarët sudanezë të akuzuar për disa nga mizoritë më të rënda të kohës sonë. Emiratet i mohojnë vazhdimisht këto akuza, duke i quajtur “të rreme dhe të pabaza”.

Por dëshmitë grumbullohen nga shumë drejtime njëherësh. Hetimi identifikoi katër kampe stërvitore të paregjistruara më parë të RSF-së në Libi. Një Panel Ekspertësh i Kombeve të Bashkuara për Libinë gjeti se Batalioni Subul al-Salam, që vepron nën komandën e gjeneralit Khalifa Haftar, lehtësoi transferimin e luftëtarëve të huaj dhe armëve te RSF nga Kufra. Conflict Insights Group, duke përdorur të dhëna telefonash, gjurmoi mercenarë kolumbianë — të njohur si “Ujqërit e Shkretëtirës”, të udhëhequr nga një kolonel në pension i vendosur në Emirate, tashmë i sanksionuar nga Shtetet e Bashkuara dhe Britania — që udhëtuan nga një bazë stërvitore ushtarake në Emirate drejt fronteve të Sudanit, ku shërbyen si pilotë dronësh dhe instruktorë, përfshirë, sipas raportit, “stërvitjen e fëmijëve-ushtarë”. Të paktën një automjet i blinduar mbante shenjën e qartë “Made in UAE”. Drejtori i grupit, Justin Lynch, ishte i prerë: “Ky është hulumtimi i parë ku mund të provojmë përfshirjen e Emirateve me siguri.”

Pasojat e këtij rrjeti maten me jetë njerëzish. Lufta në Sudan ka vrarë, sipas vlerësimeve më të kujdesshme, të paktën 59.000 njerëz; vlerësime më të gjera flasin për afër 400.000. RSF-ja, e mbështetur nga ky rrjet, kreu rrethimin tetëmbëdhjetëmujor të El-Fasherit, duke ndërprerë ushqimin, ndihmën dhe furnizimet mjekësore, dhe Zyra e të Drejtave të Njeriut e OKB-së ka përshkruar “një valë dhune të jashtëzakonshme në shkallë dhe brutalitet” që, sipas saj, përbën “krime lufte dhe ndoshta krime kundër njerëzimit”.

Pse duhet të ndalet një gazetë shqiptare te një luftë në Afrikë? Sepse shteti në qendër të këtij hetimi nuk është një i huaj i largët për Tiranën. Është një nga partnerët strategjikë më të favorizuar të qeverisë së Edi Ramës — shteti të cilit Shqipëria i ka dorëzuar kontrollin mbi portin e saj kryesor detar, copa të bregdetit të saj, dhe një pjesë gjithnjë e më të madhe të së ardhmes së vet ekonomike. Ky shkrim nuk pretendon — dhe duhet thënë qartë që në fillim — se paratë e investuara në Shqipëri financojnë luftën në Sudan, apo se Shqipëria është pjesë e rrjetit të armëve. Këto janë dy operacione të ndara, me qëllime të ndryshme. Ajo që hetimi i Sudanit zbulon nuk është një lidhje parash, por një karakter: mënyrën se si vepron ky shtet kur dëshiron diçka — përmes rrjeteve të errëta, mohimit, ndërmjetësve, dhe një gatishmërie për të ndjekur interesat e veta pavarësisht ligjit, mbikëqyrjes apo kostos njerëzore. Dhe pikërisht ai karakter është ajo që duhet të shqetësojë një vend që po i lidh asetet e veta më të rëndësishme strategjike pas këtij partneri.

MËNYRA E VEPRIMIT, E PARË NË TIRANË

Modeli që hetimi i Sudanit nxjerr në dritë — trajtimi i veçantë, anashkalimi i procedurave, errësira mbi pronësinë e vërtetë — nuk është i panjohur për këdo që ka ndjekur se si erdhi kapitali emiratas në Shqipëri. Aty nuk ka armë e mercenarë; aty ka kontrata, ligje të posaçme dhe një port. Por gramatika e marrëveshjes është befasueshëm e ngjashme.

Gjithçka nisi me një marrëveshje dypalëshe të bashkëpunimit ekonomik midis Shqipërisë dhe Emirateve, e nënshkruar në vitin 2020 dhe e ratifikuar në Kuvend. Ajo marrëveshje bëri diçka të jashtëzakonshme: përjashtoi projektet e rëna dakord nga prokurimi publik, nga tenderi publik, nga çdo procedurë konkurruese e parashikuar në legjislacionin shqiptar. Me një të rënë të lapsit, asetet publike mund t’i kalonin një investitori të huaj pa garë, pa konkurrencë, pa krahasim. Deri në dhjetor 2021, projekti për rizhvillimin e bregdetit të Durrësit kishte marrë statusin e “investitorit strategjik”, duke shkyçur tokën publike, përjashtimet tatimore dhe miratimin e përshpejtuar.

Zhvilluesi ishte Eagle Hills, firma e Abu Dabit e kryesuar nga Mohamed Alabbar — themeluesi i Emaar, ndërtuesi i Burj Khalifa-s në Dubai. Më 30 janar 2023, qeveria shqiptare dhe Eagle Hills nënshkruan marrëveshjen për projektin “Durrës Yachts & Marina”, të cilin Edi Rama e shpalli si investimin e huaj më të madh në historinë e Shqipërisë: mbi 2 miliardë euro, 12.000 vende pune, një bregdet të transformuar. Struktura e pronësisë: 67 për qind Eagle Hills, 33 për qind kompania shtetërore “Albanian Seaports Development Company”. Shteti shqiptar i kaloi anës së projektit një listë prej 281 pronash shtetërore me një sipërfaqe të përgjithshme prej 818.000 metrash katrorë, dhe e përjashtoi kompaninë nga taksa e ndikimit në infrastrukturë dhe nga fondi i strehimit social — të vlerësuara në rreth 7 për qind të vlerës së shitjeve.

Dhe çfarë merr Shqipëria në këmbim të portit të saj? Sepse ky është thelbi: nuk po flitet për një copë tokë boshe, por për Portin e Durrësit, përmes të cilit kalon mbi 90 për qind e tregtisë detare të vendit — aseti i vetëm më i rëndësishëm ekonomik dhe strategjik që zotëron Shqipëria. Plani parashikon zhvendosjen e portit tregtar në Porto Romano dhe ndërtimin, në vendin e tij, të një kompleksi gjigant me rreth 13.000 apartamente, 850 dhoma hoteli dhe vetëm 280 vende ankorimi jahtesh — domethënë, 93 për qind e sipërfaqes së ndërtimit do të jetë rezidenciale. “Marina turistike” doli të jetë, në thelb, një projekt i madh ndërtimi banesash mbi tokën e portit më të madh të vendit.

KUSH PAGUAN, KUSH FITON

Kur shqyrtohen bilancet e vërteta — të nxjerra në dritë nga revista ekonomike Monitor dhe nga disa media investigative shqiptare — propaganda e “2 miliardë eurove të investimit të huaj” shpërbëhet. Sipas këtyre të dhënave, Eagle Hills ka investuar realisht diku midis 7 dhe 13 milionë eurove, ndërsa rreth 42 milionë euro u mblodhën nga shitja e apartamenteve “në ajër” — para të paguara, në shumicën dërrmuese, nga qytetarë shqiptarë, përpara se të hapeshin themelet, madje në disa raste përpara se të merrej leja e ndërtimit. Kontrata, e votuar në Kuvend, parashikonte që 40 për qind e vlerës së apartamentit të paguhej përpara marrjes së lejes së ndërtimit. Domethënë: rreziku financiar u hodh mbi blerësin shqiptar, ndërsa investitori i huaj, që siguroi lejen, korr fitimin. Sipas analizave të publikuara, pas një investimi prej rreth 80 milionë eurosh të kapitalit të vet, Eagle Hills planifikonte të fitonte qindra milionë euro — një kthim investimi që, sipas një llogaritjeje, kalon 600 për qind.

Dhe pastaj erdhi prova fizike e nxitimit. Në maj 2026, Inspektorati Kombëtar i Mbrojtjes së Territorit (IKMT) konfirmoi zyrtarisht se dy nga ndërtesat e projektit kishin pësuar ulje të pabarabartë të terrenit deri në 28 centimetra — dy objekte “në rrezik”, sipas grupit të posaçëm të inspektimit. Ndërtimin nuk po e bënte firma që ngriti Burj Khalifa-n; e bënin kompani shqiptare. Fasada e “ekspertizës së Dubait” ra bashkë me terrenin.

ZINXHIRI I KOMPANIVE-GUACKA

Pjesa më e errët e marrëveshjes ka të bëjë me një pyetje që duket e thjeshtë: kush, saktësisht, është investitori? Deputeti i opozitës Agron Shehaj dokumentoi në vitin 2022 — dhe këtu rrëfimi duhet t’i atribuohet atij, si pretendim i opozitës, jo si fakt i provuar — se “Eagle Hills” në Shqipëri ishte një kompani me kapital prej rreth 10.000 lekësh, e zotëruar përmes një zinxhiri kompanish të tjera pa kapital e pa aktivitet: North Hill, e zotëruar nga Symphony Global, e zotëruar nga Symphony Investment. Një zinxhir i tillë, tha Shehaj, është tipik për skemat e pastrimit të parave. Qeveria, vërejti ai, nuk kishte asnjë dokument zyrtar mbi pronarët përfundimtarë të këtyre kompanive — vetëm një deklaratë personale të nënshkruar nga Alabbar, pa vulë, pa noterizim, mbi një copë letër.

Vetë Gjykata Kushtetuese, kur 37 deputetë të opozitës e çuan marrëveshjen para saj si një afer të madhe korrupsioni, e rrëzoi ankesën dy herë — por në vendimin e saj la të dukshme pikërisht shqetësimet që mbeten: mungesën e seancave publike, mosinformimin e plotë të deputetëve për pjesë të kontratës, procedurën e përshpejtuar të miratimit, dhe “paqartësitë lidhur me pronarin përfundimtar përfitues”. Edhe kur e quajti marrëveshjen ligjore, gjykata regjistroi se kush e zotëron vërtet asetin mbetej i paqartë.

Marrëdhënia personale e qeverisë me Alabbar-in nuk ishte kurrë e fshehtë. Më 9 janar 2021, një video e publikuar nga restoranti luksoz “Nusret” në Dubai tregoi ministra dhe zyrtarë të lartë shqiptarë — Arben Ahmetajn (atëherë ministër, më vonë i shpallur i ikur nga drejtësia), Belinda Ballukun, këshilltarin e kryeministrit Endri Fuga, nënkryetarin e Bashkisë së Tiranës Arbjan Mazniku, dhe biznesmenin Samir Mane — duke darkuar me Alabbar-in. Rama vetë e promovoi projektin personalisht, herë pas here, me fotografi ku shihej duke shqyrtuar maketin krah Alabbar-it.

MËSIMI I BUDAPESTIT

Që të kuptohet se zgjedhja e Shqipërisë nuk ishte e pashmangshme — se një qeveri mund të shihte të njëjtin partner dhe të njëjtat kushte dhe të vepronte ndryshe — mjafton të shihet Budapesti. Në janar 2025, e njëjta Eagle Hills nënshkroi me shtetin hungarez një kontratë prej rreth 12 miliardë eurosh për “Grand Budapest”, të pagëzuar nga kritikët “mini-Dubai” — një lagje luksoze me një kullë 500-metrore, e përjashtuar nga rregullat e ndërtimit të qytetit, mbi një sipërfaqe prej rreth 85 hektarësh të shitur nga shteti pa tender publik për rreth 123 milionë euro. Hapat ishin thuajse të njëjtë me ata të Shqipërisë: pa garë ndërkombëtare, me favorizim të investitorit, me trajtim “strategjik”.

Por këtu historitë ndahen. Marrëveshja hungareze u përball me një rezistencë institucionale që Shqipërisë i mungoi. Kryebashkiaku i Budapestit, Gergely Karácsony, dhe Këshilli i qytetit votuan — 23 vota pro, 10 kundër — për të ushtruar të drejtën e parablerjes së bashkisë mbi tokën, përmes kompanisë publike komunale, duke e penguar shitjen. Karácsony i tha agjencisë Bloomberg se Budapesti do të “mbronte të drejtat, tokën dhe të ardhmen e vet”. Përballë presionit ligjor dhe politik, projekti u raportua i braktisur. Një qytet, me mjetet e ligjit dhe të vetëqeverisjes vendore, ndaloi pikërisht atë lloj marrëveshjeje pa tender që Shqipëria e përqafoi. Aty ku Budapesti pati institucione që thanë “jo”, Tirana pati një ligj të posaçëm që tha “po” dhe e mbylli derën para çdo kundërshtimi.

PËRSE KJO ËSHTË NJË ÇËSHTJE SIGURIE KOMBËTARE

Deri këtu, gjithçka mund të dukej thjesht si një histori korrupsioni apo keqqeverisjeje — e rëndë, por e brendshme. Ajo që e ngre në nivelin e sigurisë kombëtare është kombinimi i tri fakteve.

E para: karakteri i partnerit. Hetimi i Sudanit nuk është një incident i izoluar; ai tregon një shtet që vepron jashtë rendit të bazuar në rregulla, transparent dhe të përafruar me Perëndimin — pikërisht rendit në të cilin Shqipëria kërkon të anëtarësohet përmes Bashkimit Evropian. Fondacioni Carnegie e ka emërtuar kapitalin emiratas në Ballkan “kapital gërryes”, duke vënë në dukje se nga viti 2015 deri në 2023 afër katër të pestat e këtij kapitali shkuan në Serbi, Mal të Zi dhe Shqipëri, të drejtuara kryesisht drejt pasurive të paluajtshme dhe infrastrukturës bregdetare — sektorë të prirur ndaj spekulimit dhe pastrimit të parave kudo, dhe veçanërisht të ekspozuar kur mbikëqyrja është e fragmentuar dhe ndikimi politik formëson vendimet më shumë se ligji. Të lidhësh të ardhmen strategjike të një vendi pas një aktori që vepron kështu është të ecësh në drejtim të kundërt me spirancën evropiane mbi të cilën mbështetet siguria shqiptare.

E dyta: vetë natyra e asetit. Edhe sikur partneri të ishte i patëmetë, dorëzimi i kontrollit mbi portin kryesor të një vendi — përmes të cilit kalon mbi 90 për qind e tregtisë detare — te një fuqi e huaj e vetme krijon një cenueshmëri strategjike në vetvete. Një komb që ia beson arterien e vet kryesore tregtare një shteti tjetër heq dorë nga një pjesë e sovranitetit të vet ekonomik, dhe e bën veten të varur nga vendimet, interesat dhe sjellja e atij shteti në një mënyrë që nuk mund ta zhbëjë lehtë.

E treta: errësira e varësisë. Kur as Gjykata Kushtetuese nuk arriti të përcaktojë me siguri se kush është pronari përfundimtar përfitues i investitorit, atëherë Shqipëria nuk e di plotësisht as nga kush është bërë e varur. Një vend nuk mund të mbrojë një interes që nuk e sheh, dhe nuk mund të masë një rrezik që nuk e njeh.

PYETJA QË MBETET

Asgjë nga kjo nuk pretendon se Edi Rama i shërben një zoti të huaj, dhe do të ishte e papërgjegjshme ta thoshte. Specifikat e korrupsionit mbeten pretendime të opozitës, të SPAK-ut dhe të mediave investigative, jo verdikte të provuara. Çështja është një pyetje maturie — detyra e parë e një udhëheqësi të ngarkuar me sigurinë e një kombi të vogël. A është e mençur që Shqipëria të lidhë të ardhmen e vet strategjike, portin e vet, bregdetin e vet, pas një shteti i cili, sipas hetimeve të besueshme ndërkombëtare, vepron në botë përmes rrjeteve të fshehta, mohimit dhe një shpërfilljeje ndaj rregullave dhe kostos njerëzore? Dhe çfarë thotë për gjykimin e atyre që e drejtuan këtë zgjedhje fakti që të tjerët — madje edhe një qytet si Budapesti, nën një qeveri aspak shembullore — e panë të njëjtin partner, të njëjtën marrëveshje pa tender, dhe zgjodhën të largoheshin?

Një burrë shteti që spirancon të ardhmen e vendit të vet bën mirë të pyesë jo vetëm çfarë ofron një partner sot, por se kush është ai partner, dhe ku do të jetë ai nesër. Emiratet ofruan Dubain në Adriatik. Hetimi i Sudanit kujton se i njëjti shtet ofron edhe diçka tjetër në vende ku kamerat nuk shohin. Shqipëria e ka pranuar ofertën e parë. Pyetja është nëse e ka peshuar plotësisht atë që ofron, dhe atë që rrezikon, kur ia beson portin e vet — dhe një copë të sovranitetit të vet — një partneri në hije.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.