LUCERNË: A po e detyron SHBA-ja Izraelin të pranojë paqen?

BISEDIMET MIDIS SHBA DHE IRANIT NË LIQENIN E LUCERNËS: A PO RIPOZICIONOHET NË HESHTJE UASHINGTONI NË LINDJEN E MESME — DHE A DO TA DETYROJË IZRAELIN TË BINDET?

Në një resort luksoz mbi Liqenin e Lucernës gjatë fundjavës, Zëvendëspresidenti i Shteteve të Bashkuara, JD Vance, u ul përballë një delegacioni të Republikës Islamike të Iranit dhe punoi, orë pas ore, drejt një udhërrëfyesi për t’i dhënë fund një lufte. Në të njëjtën kohë, nga Uashingtoni, Presidenti i Shteteve të Bashkuara postoi në rrjetet sociale se, nëse Irani nuk i frenonte përfaqësuesit e tij, ai do ta “godiste Iranin shumë fort përsëri, ashtu siç bëmë javën e kaluar, vetëm më fort”. Negociatori dhe kërcënuesi folën për të njëjtën qeveri në të njëjtat ditë, dhe hendeku midis tyre është gjëja e parë që duhet kuptuar për këtë çast: zhurma që del nga administrata amerikane është e zhurmshme dhe kontradiktore. Por nën zhurmë, në gjuhën më të qetë të vetë bisedimeve, ndodhen tre sinjale që mund të kenë më shumë rëndësi se çdo kërcënim — dhe një pengesë që mund t’i bëjë të gjitha të pavlefshme.

Tre sinjalet, marrë së bashku, sugjerojnë se Uashingtoni mund të jetë duke u ripozicionuar në Lindjen e Mesme: duke lëvizur, të paktën në fjalët dhe mekanizmat e tij, nga roli i mbrojtësit të pakushtëzuar të Izraelit drejt diçkaje më të ngjashme me një ndërmjetës rajonal. Secili është modest në vetvete. Rëndësia qëndron te modeli. Dhe pengesa është se asgjë nga kjo nuk do të qëndrojë nëse Shtetet e Bashkuara nuk janë të gatshme të bëjnë të vetmen gjë që deri më tani kanë refuzuar ta bëjnë — të detyrojnë aleatin e tyre të bindet.

FJALËT QË THYEN NJË ZAKON NJËZETVJEÇAR

Le të nisim me sinjalin që pothuajse të gjithë e humbën. Duke folur me gazetarët në Zvicër para se të kthehej në Uashington, Vance pohoi se Izraeli ka të drejtën e vetëmbrojtjes — dhe pastaj shtoi se “çdo komb tjetër në rajon ka po ashtu të drejtën e vetëmbrojtjes”.

Për të kuptuar pse ka rëndësi ajo fjali e dytë, mendoni se sa rrallë është thënë. Për dy dekada, shprehja “e drejta e vetëmbrojtjes” ka funksionuar në diskursin politik amerikan si një formulë e rezervuar pothuajse ekskluzivisht për Izraelin. Presidenti Obama e përmendi atë; Presidenti Biden dhe Zëvendëspresidentja Harris e përsëritën gjatë luftërave në Gaza; ajo u bë një pohim thuajse ritual i lidhjes amerikano-izraelite, dhe një pohim i kontestuar, ku kritikët argumentonin se zbatohej vetëm për një komb. Ajo që është e vështirë të gjendet, kudo në atë regjistër të gjatë, është një zyrtar i lartë amerikan që e shtrin të njëjtin parim, në të njëjtën frymë, te çdo shtet i rajonit — përfshirë kundërshtarët e Izraelit.

Vance bëri pikërisht këtë. Qoftë me qëllim apo nga instinkti, ai universalizoi një parim që politika amerikane e kishte, në praktikë, rezervuar për një vend të vetëm. Fjalët e thëna nga një Zëvendëspresident në detyrë në mes të negociatave të drejtpërdrejta nuk janë boshe; ato sinjalizojnë drejtim. Dhe drejtimi që tregon ky sinjal është drejt një Amerike që njeh interesat e sigurisë të më shumë se një kombi në rajon — një shprehje e vogël, por një që thyen një zakon të gjatë.

NJË MEKANIZËM PAQEJE QË PËRFSHIN IRANIN DHE PËRJASHTON IZRAELIN

Sinjali i dytë është strukturor. Boshti që doli nga bisedimet ishte një mekanizëm shkëputjeje konflikti për Libanin — një kornizë, të cilën ministri i jashtëm i Iranit e quajti “testin e parë real” të procesit, që synon t’i japë fund luftimeve midis Izraelit dhe Hezbollahut në jugun e Libanit. Përbërja e tij është pjesa befasuese. Sipas ndërmjetësve, Katarit dhe Pakistanit, mekanizmi është një kanal i drejtpërdrejtë Shtete të Bashkuara-Iran që përfshin gjithashtu qeverinë libaneze — dhe përjashton Izraelin. Raportimet izraelite treguan se korniza do ta kufizonte më tej veprimin ushtarak izraelit në përgjigje vetëm ndaj kërcënimeve “të menjëhershme” e jo ndaj kategorisë më të gjerë të kërcënimeve “në zhvillim”, një kufizim i vërtetë i lirisë së Izraelit për të goditur.

Për dekada, kornizat e ndërmjetësuara nga Amerika në rajon u ndërtuan rreth Izraelit dhe u hartuan për ta siguruar atë. Ja një e ndërtuar rreth një negociate me kundërshtarin kryesor të Izraelit, nga e cila vetë Izraeli mungon, dhe e cila raportohet se ngushton kushtet në të cilat Izraeli mund të përdorë forcë. Përmbysja është e vështirë të mos vihet re. Çfarëdo qoftë qëllimi i saj taktik, një mekanizëm paqeje që ul Iranin në tryezë dhe e lë Izraelin jashtë dhomës përfaqëson një instinkt tjetër amerikan se kush duhet menaxhuar për të ruajtur paqen.

NJË ARMËPUSHIM QË UASHINGTONI TANI E QUAN TË VETIN

Sinjali i tretë është ai i pronësisë. Kërkesa për një armëpushim rajonal, dhe konkretisht një ndalim të luftimeve në Liban, nisi si një kusht iranian — Teherani këmbënguli se çdo marrëveshje duhet të përfshijë një fund të operacioneve izraelite kundër Hezbollahut. Ajo që ka ndryshuar është se Uashingtoni tani flet për atë armëpushim jo si një lëshim i nxjerrë nga Irani, por si një objektiv amerikan. Vance u tha gazetarëve se Shtetet e Bashkuara kishin “bërë më shumë për të ndalur konfliktin në Liban se çdo qeveri kudo në botë”. Udhërrëfyesi i rënë dakord në Liqenin e Lucernës — gjashtëdhjetë ditë drejt një marrëveshjeje përfundimtare, kthimi i inspektorëve ndërkombëtarë bërthamorë në Iran, një komitet për sanksionet dhe monitorimin, një linjë koordinimi për ta mbajtur të hapur Ngushticën e Hormuzit — e paraqet Amerikën si arkitekten e qetësisë rajonale e jo si furnizuesin e luftës së njërës palë. Një administratë amerikane që e kornizon ndaljen e një lufte si arritjen e vet është një administratë që po pozicionohet si ndërmjetësi i rajonit.

PËRBËRËSI QË MUNGON: BINDJA

Dhe këtu arkitektura përplaset me murin që, deri tani, e ka ndaluar atë të bëhet reale. Secili nga tre sinjalet është i vërtetë në letër. Secili po bëhet i pavlefshëm, në praktikë, nga një fakt i vetëm: Izraeli nuk do të bindet, dhe Shtetet e Bashkuara nuk e kanë detyruar.

Mekanizmi i shkëputjes së konfliktit synon t’i japë fund luftimeve në Liban. Izraeli e ka refuzuar haptazi armëpushimin për Libanin, duke u betuar se do t’i mbajë forcat e veta në një zonë tampon në jug për aq kohë sa Hezbollahu mbetet kërcënim, dhe ka vazhduar të godasë — autoritetet libaneze raportuan të paktën gjashtëmbëdhjetë të vrarë, përfshirë civilë, nga goditjet izraelite në një të shtunë të vetme. Kryeministri Netanyahu deklaroi se ushtria izraelite nuk përballet me “asnjë kufizim”. Izraeli dha atë që vëzhguesit e quajtën kritikën e tij të parë të hapur ndaj përpjekjes diplomatike. Dhe çdo goditje izraelite ka prodhuar një përgjigje iraniane: Teherani e rimbylli Ngushticën e Hormuzit duke përmendur sulmet e vazhdueshme mbi Libanin, dhe deklaroi se dështimi amerikan për të frenuar Izraelin shkelte vetë kushtet e marrëveshjes.

Ky është modeli që vazhdon ta shpërthejë marrëveshjen. Armëpushimi që Uashingtoni e quan arritjen e vet po thyhet, vazhdimisht, nga vetë aleati i Uashingtonit — dhe Shtetet e Bashkuara kanë kërcënuar vetëm njërën palë. Paralajmërimet e Trumpit për forcë shkatërruese janë drejtuar Iranit; ultimatumet e tij në rrjetet sociale kërkojnë që Teherani të kontrollojë përfaqësuesit e vet. Askund në regjistrin publik të këtyre ditëve presidenti amerikan nuk e kërcënon Izraelin me pasoja për shkeljen e vetë armëpushimit që Shtetet e Bashkuara thonë se po ndërmjetësojnë. Presioni rrjedh vetëm në një drejtim.

Ai asimetri është e gjithë pyetja. Një ndërmjetës përcaktohet nga aftësia për të frenuar të gjitha palët, përfshirë miqtë e vet. E drejta universale e vetëmbrojtjes do të thotë pak nëse vetëm versioni i Izraelit mbështetet nga fuqia amerikane. Mekanizmi i Libanit që përfshin Iranin do të thotë pak nëse Izraeli vazhdon të godasë Libanin pa kosto amerikane. Armëpushimi në pronësi amerikane do të thotë pak nëse Shtetet e Bashkuara nuk do ta zbatojnë atë mbi palën më të aftë për ta thyer. Gjithçka që Vance ka ndërtuar në Liqenin e Lucernës mbështetet, në fund, mbi një pyetje të vetme të papërgjigjur: a është Uashingtoni i gatshëm ta detyrojë Izraelin të bindet? Deri më sot, nuk ka qenë.

ÇFARË DO TË THOSHTE — PËR SECILIN

Nëse ripozicionimi do të ishte real — nëse fjalët do të shoqëroheshin me vullnetin për t’i zbatuar ato — pasojat do të rridhnin në çdo drejtim.

Për Iranin, do të thoshte diçka të afërt me rehabilitimin: trajtim si një shtet me interesa legjitime sigurie e jo si një paria që duhet bombarduar, një rrugë kthimi nga sanksionet dhe drejt aseteve të tij të ngrira, dhe një vend në një tryezë që formëson rajonin e tij. Teherani ka rënë dakord të rilejojë inspektorët ndërkombëtarë bërthamorë, çka Vance e quajti një moment historik — një lëshim që Irani e ofron sepse korniza e trajton si partner negociues e jo si objektiv.

Për Izraelin, do të thoshte fundin e një epoke mbështetjeje të pakushtëzuar. Një qeveri e mësuar me mbulesën amerikane në Kombet e Bashkuara dhe armët amerikane pa kushte do ta gjente veten, për herë të parë në kujtesë, të lënë anash nga bisedime që formësojnë kufirin e saj verior dhe të kufizuar në lirinë e saj për të vepruar. Mbrojtësi nuk e ka braktisur aleatin — por mbrojtja, papritur, duket e kushtëzuar, dhe kritika e hapur e Izraelit ndaj bisedimeve është zëri i një partneri që zbulon kufijtë e vetos së vet.

Për Shtetet e Bashkuara, do të thoshte shkëmbimin e sigurive të aleancës me leverexhin e arbitrazhit. Një ndërmjetës mban fuqi mbi të gjitha palët, por mban gjithashtu barrën e zbatimit të asaj që ndërmjetëson, përfshirë kundër miqve — një barrë që Uashingtoni historikisht ka refuzuar ta mbajë kur bëhet fjalë për Izraelin. Nëse kjo administratë do ta mbajë atë tani është testi i asaj nëse ka ndryshuar vërtet ndonjë gjë.

Dhe për botën, përfshirë ekonomitë e vogla dhe të varura nga energjia të Ballkanit, rreziku është konkret. Një Ngushticë e Hormuzit e mbajtur e hapur dhe një luftë rajonale e sjellë drejt fundit do të lehtësonin çmimet e naftës dhe inflacionin që konflikti i nisi në rritje anembanë Evropës e më gjerë. Lehtësimi që shqiptarët dhe të tjerë do të ndienin te pompa varet, në fund, nga nëse fjalët e thëna në Zvicër shoqërohen nga vullneti për t’i zbatuar ato — përfshirë mbi aleatin më pak të gatshëm për t’u zbatuar mbi të.

PYETJA QË MBETET E HAPUR

Do të ishte gabim të lexoje tre sinjale si një transformim të përfunduar. Armëpushimi është i brishtë; Irani po manovron me leverexhin e vet te Hormuzi; arsyetimi i deklaruar i Izraelit është mbrojtja e veriut të tij ndaj sulmeve të Hezbollahut, të cilat janë pjesë e regjistrit gjithashtu. Dhe hendeku midis Vance negociatorit dhe Trump kërcënuesit ngre dyshimin më të mprehtë nga të gjitha: a është gjuha e universalizuar e vetëmbrojtjes një politikë e re amerikane e qëllimshme, apo formulimi i një zyrtari të vetëm që postimi i ardhshëm presidencial mund ta fshijë? Përjashtimi i Izraelit nga mekanizmi i Libanit mund të dalë taktik, një mënyrë për të mbyllur një marrëveshje, e jo një ulje strategjike e aleancës.

Ajo që mund të thuhet është se fjalët në Liqenin e Lucernës ishin të ndryshme nga fjalët e njëzet viteve të fundit, dhe se mekanizmat e ndërtuar atje e vendosën Iranin brenda dhe Izraelin jashtë në një mënyrë që Uashingtoni nuk e ka bërë më parë. Nëse kjo shënon një kthesë të vërtetë në qëndrimin e Amerikës ndaj Lindjes së Mesme, apo një mjet negociues që përshkallëzimi i radhës do ta zhbëjë, do të vendoset nga një gjë mbi të gjitha: nëse Shtetet e Bashkuara, pasi folën si ndërmjetës, janë më në fund të gatshme të veprojnë si i tillë — dhe ta detyrojnë aleatin e tyre më të ngushtë të bindet me paqen që thonë se duan. Derisa ta bëjnë, ndryshimi mbetet një çështje fjalësh, dhe lufta mbetet një çështje faktesh.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.