MISTERI I GÖBEKLI TEPE

FYTYRA QË DOLI NGA GURI: ZBULIMET E REJA NË GÖBEKLI TEPE DHE MISTERI QË BËHET GJITHNJË MË I THELLË

Ka sy. Kjo është gjëja e parë që të godet.

Në një kodër të Anadollit juglindor, arkeologët nxorën nga dheu një gur të gdhendur njëqind e tridhjetë e pesë centimetra të lartë. Dhe mbi të, e prerë në shkëmb dymbëdhjetë mijë vjet më parë, ndodhet një fytyrë njeriu: sy të futur thellë, hundë e dalë, nofull e mprehtë e këndore. Ajo shikon drejt, ashtu siç ka shikuar që para se të ekzistonte bujqësia, para qeramikës, para shkrimit, para çdo gjëje që ne e quajmë qytetërim.

Dhe pastaj vjen fakti që e kthen këtë zbulim nga i bukur në trazues. Njerëzit që e gdhendën atë fytyrë, në një çast të caktuar, e mbuluan me dhé. Jo vetëm atë gur — të gjithë vendin. Göbekli Tepe nuk u shkatërrua nga koha dhe nuk u braktis nga harresa. Ai u varros, qëllimisht, me gurë e dhé të hedhur me dorë, nga vetë ata që e ndërtuan.

Askush ende nuk e di pse.

VENDI QË PËRMBYSI HISTORINË

Për ata që e dëgjojnë emrin për herë të parë: Göbekli Tepe ndodhet pranë Shanliurfës, në juglindje të Turqisë, dhe është rreth njëmbëdhjetë deri dymbëdhjetë mijë vjeç. Ai përbëhet nga struktura ovale monumentale, disa deri njëzet e tetë metra në diametër, të rrethuara me shtylla gëlqerore në formë T-je që arrijnë pesë metra e gjysmë lartësi, të gdhendura me figura kafshësh — gjarpërinj, dhelpra, akrepa, shpendë.

Ai është më i vjetër se Stounhenxhi me gjashtë mijë vjet. Më i vjetër se piramidat egjiptiane me shtatë mijë. Dhe u ngrit nga njerëz që nuk kishin metal, nuk kishin qeramikë dhe, sipas gjithçkaje që dimë, nuk kishin ende bujqësi.

Kjo e fundit është ajo që e bëri Göbekli Tepen të famshëm në botë. Sepse rendi që na kishin mësuar në shkollë ishte i qartë: njeriu fillimisht mësoi të mbillte, pastaj prodhoi tepricë ushqimore, pastaj u vendos në një vend, pastaj ndërtoi qytete, dhe në fund ngriti tempuj. Arkeologu gjerman Klaus Schmidt, që e zbuloi vendin në vitet ’90, propozoi diçka që e përmbyste këtë varg: këtu, gjuetarë-mbledhës pa fusha dhe pa fshat kishin ngritur monumente të mëdha. Tempulli kishte ardhur para qytetit.

Ishte një ide që e ktheu mbrapsht historinë e qytetërimit. Dhe pikërisht kësaj ideje i erdhi këtë javë një lajm i ri.

Profesor Necmi Karul i Universitetit të Stambollit, që drejton projektin Taş Tepeler — “Kodrat e Gurta” — ka njoftuar se studimet gjeofizike pranë shtyllave monumentale kanë zbuluar gjurmët e disa ndërtesave të mëdha. Dhe organizimi i brendshëm i tyre, thotë ai, sugjeron se ato mund të kenë qenë banesa, të paktën gjatë disa periudhave të historisë së gjatë të vendit.

Njëkohësisht, një zonë e re gërmimi u hap në veri të bërthamës së mbrojtur, në rreth një mijë e pesëqind metra katrorë ku më parë kishte ullinj. Aty dolën struktura drejtkëndëshe që i përkasin fazës së dytë të vendbanimit dhe që ndodhen fare pak nën sipërfaqen e sotme. Erozioni kishte hequr tashmë pjesët e sipërme të mureve, kështu që arkeologët arritën shpejt te planimetritë dhe, në disa raste, te vetë dyshemetë.

Këtu duhet thënë qartë ajo që thonë vetë studiuesit: pretendimi është i qëllimshëm i kujdesshëm. Mostrat e dyshemeve duhen analizuar ende për të konfirmuar aktivitet shtëpiak. Një planimetri që duket si banesë nuk është provë se dikush ka fjetur aty.

Por nëse konfirmohet, ndryshon diçka të thellë në mënyrën si e imagjinojmë atë vend.

Zbulimi nuk e rrëzon Schmidt-in, dhe do të ishte e pandershme ta paraqisnim ashtu. Instituti Arkeologjik Gjerman ka argumentuar gjithmonë se strukturat monumentale të gërmuara ishin ndërtesa me funksion të veçantë e jo banesa të zakonshme — duke pranuar njëkohësisht se në neolitik është jashtëzakonisht e vështirë të ndash ritualin nga jeta e përditshme.

Ajo që ndryshon është peizazhi rreth rrethit të gurëve. Deri dje, imazhi ishte i një shenjtërore që ngrihej vetëm në një tokë të zbrazët, ku njerëzit vinin herë pas here nga larg, ndërtonin, adhuronin dhe iknin. Tani po shfaqet diçka tjetër, dhe në një farë mënyre më njerëzore: një vend ku e shenjta dhe e zakonshmja qëndronin krah për krah. Ku dikush gatuante darkën në pamje të atyre shtyllave.

Dhe ndërsa Göbekli Tepe nxjerr shtëpi, motra e tij Karahan Tepe — pjesë e së njëjtit kompleks kulturor dymbëdhjetëmijëvjeçar — nxjerr fytyra.

Guri me fytyrën njerëzore, ai me sytë e futur thellë, është hera e parë që një fytyrë e mirëfilltë njeriu gjendet e integruar drejtpërdrejt mbi një shtyllë monumentale në të gjithë rrjetin e Taş Tepeler-it. Për dekada, studiuesit kishin hamendësuar se shtyllat në formë T-je ishin paraqitje të stilizuara të trupit njerëzor — mbi anët e tyre dallohen krahë, duar dhe breza të gdhendur lehtë — por koka dhe fytyra mungonin gjithmonë. Tani abstraksioni është bërë portret. Është dëshmi materiale se këto komplekse u ndërtuan rreth paraqitjes së qëllimshme të qenieve njerëzore: paraardhës, ose udhëheqës shpirtërorë.

Dhe mes rreth tridhjetë objekteve të reja neolitike të zbuluara në rajon, arkeologët përshkruan një statujë me një shprehje fytyre që u ngjan të vdekurve — një gjetje që e quajtën unike për atë që tregon mbi ritualet e vdekjes dhe shprehjen simbolike te komunitetet neolitike.

Ndaluni një çast mbi këtë. Dymbëdhjetë mijë vjet më parë, në një kodër pa qytete, dikush mori një copë gur dhe gdhendi mbi të se si duket fytyra e vdekjes.

Dhe ja pjesa që i jep gjithë kësaj përmasat e vërteta.

Vetëm rreth dhjetë për qind e Göbekli Tepes është gërmuar. Vlerësohet se do të duheshin rreth njëqind e pesëdhjetë vjet për ta gërmuar të tërin. Nën tokë besohet se ndodhen edhe rreth pesëmbëdhjetë struktura të tjera monumentale, njëra prej të cilave mund të jetë edhe më e vjetër se gjithçka e njohur deri sot — ndoshta rreth vitit trembëdhjetë mijë para Krishtit. Projekti Taş Tepeler përfshin dymbëdhjetë vendbanime neolitike në rrethinat e Shanliurfës.

Domethënë: gjithçka që besojmë sot për Göbekli Tepen — teoritë, përmbysjet, librat, dokumentarët — mbështetet mbi një të dhjetën e provave. Nëntë të dhjetat e tjera janë ende poshtë, aty ku i lanë ata që i mbuluan.

KUSH I FSHEHU

Kthehemi, në fund, te misteri me të cilin nisëm.

Njerëzit e Göbekli Tepes ndërtuan monumentet e para të njohura në historinë e njerëzimit. Punuan gur pa metal. Ngritën shtylla pesë metra e gjysmë të larta pa rrota dhe pa kafshë pune. Gdhendën gjarpërinj, dhelpra dhe, siç e dimë tani, fytyrën e vetë njeriut. Dhe pastaj, pas gjithë asaj pune, e mbushën me dhé.

Pse? Ishte një ritual mbyllës, si varrimi i një trupi pas vdekjes? Një mënyrë për ta ruajtur vendin nga koha? Një braktisje e organizuar, kur ata që e ndërtuan vendosën se koha e tij kishte mbaruar? Nuk ka asnjë përgjigje, sepse nuk ka asnjë tekst. Këta njerëz ndërtuan gjithçka para se shkrimi të ekzistonte. Ata na lanë gurë, dhe asnjë fjalë.

Ndoshta kjo është pjesa më e habitshme e të gjithave. Zbulimet e reja — shtëpitë pranë tempullit, fytyra në shtyllë, fytyra e të vdekurit — nuk e zgjidhin misterin. Ato e afrojnë atë. Ato na e sjellin Göbekli Tepen nga bota e ideve abstrakte — “tempulli i parë”, “origjina e fesë” — te bota e njerëzve konkretë, që kishin fytyra, që gatuanin, që vdisnin dhe që i qanin të vdekurit e tyre.

Dhe pikërisht kur po fillojmë t’i shohim ata, kuptojmë se sa pak dimë. Sepse nën atë kodër, në errësirën ku i lanë vetë duart e tyre, presin ende nëntë të dhjetat e historisë.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.