MLADIÇI VDIQ NË BURG: ÇFARË I DHA SREBRENICA KOSOVËS
MLADIÇI VDIQ NË BURG: ÇFARË I DHA SREBRENICA KOSOVËS
MLADIÇI VDIQ NË BURG: ÇFARË I DHA SREBRENICA KOSOVËS
Ratko Mladiçi vdiq të enjten, më 27 gusht 2026, në moshën tetëdhjetë e katër vjeçare, në një shtrat spitali të qendrës së paraburgimit të Kombeve të Bashkuara në Hagë. Mekanizmi Ndërkombëtar Rezidual për Gjykatat Penale e konfirmoi vdekjen, ndërsa gjyqtarja Graciela Gatti Santana urdhëroi një hetim të plotë mbi rrethanat. Ministria e Drejtësisë e Serbisë njoftoi se do të merret me transferimin e trupit në Beograd.
Ai vdiq i shtruar, nën kujdes mjekësor, i rrethuar nga procedura. Tetë mijë burra dhe djem të Srebrenicës nuk patën asnjë prej këtyre gjërave.
Ky shkrim nuk është një nekrologji. Ai është një përmbledhje e asaj që u vërtetua në gjykatë, dhe një kujtesë për diçka që në Shqipëri e në Kosovë përmendet rrallë: se ajo që bëri ky njeri në korrik të vitit 1995 ndryshoi, katër vjet më vonë, fatin e shqiptarëve të Kosovës.
ÇFARË U VËRTETUA NË GJYKATË
Më 22 nëntor 2017, Dhoma e Parë Gjyqësore e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë e shpalli Ratko Mladiçin, ish-komandant i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë së Republikës Sërpska, fajtor për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve ose zakoneve të luftës. Dënimi: burgim i përjetshëm. Më 8 qershor 2021, Dhoma e Apelit i konfirmoi të gjitha dënimet dhe dënimin e përjetshëm.
Lista e krimeve për të cilat u dënua është e gjatë dhe e saktë.
Gjenocid në zonën e Srebrenicës në vitin 1995. Persekutim, shfarosje, vrasje, dëbim dhe akti çnjerëzor i transferimit të dhunshëm, në komuna anembanë Bosnjë-Hercegovinës. Vrasje, terror dhe sulme të paligjshme mbi civilë në Sarajevë. Dhe marrja peng e personelit të Kombeve të Bashkuara.
Gjykata konstatoi se ai i kreu këto krime përmes pjesëmarrjes në katër ndërmarrje kriminale të përbashkëta. E para, e quajtur “gjithëpërfshirëse”, ekzistoi nga viti 1991 deri në nëntor 1995 dhe kishte si objektiv largimin e përhershëm të myslimanëve boshnjakë dhe kroatëve boshnjakë nga territoret e pretenduara nga serbët e Bosnjës. E dyta kishte si objektiv përhapjen e terrorit mes popullsisë civile të Sarajevës përmes një fushate snajperizmi dhe granatimi. E treta kishte si objektiv eliminimin e myslimanëve boshnjakë në Srebrenicë. E katërta, marrjen peng të paqeruajtësve të OKB-së si mburoja njerëzore.
Dhe gjykata shkroi një fjali që duhet mbajtur mend, sepse ajo i jep përgjigje çdo përpjekjeje për ta paraqitur atë si një ushtarak që thjesht zbatonte urdhra: Mladiçi ishte instrumental në kryerjen e këtyre krimeve, aq sa pa veprimet e tij ato nuk do të ishin kryer ashtu siç u kryen.
Në Srebrenicë, në korrik të vitit 1995, u vranë mbi shtatë mijë burra dhe djem sipas aktgjykimit; numri i identifikuar që atëherë është ngjitur mbi tetë mijë. Është i vetmi gjenocid i vërtetuar gjyqësisht në tokën evropiane që nga Lufta e Dytë Botërore. Qyteti ishte shpallur nga Kombet e Bashkuara “zonë e sigurt” për refugjatët që kishin ikur nga lufta në pjesë të tjera të Bosnjës.
Në Sarajevë, rrethimi zgjati nga prilli i vitit 1992 deri në shkurt të vitit 1996 — më shumë se dy muaj pasi Marrëveshja e Dejtonit i kishte dhënë fund luftës. Gjykata i atribuoi atij rrethimi vdekjen e katër mijë e nëntëqind e pesëdhjetë e katër civilëve dhe katër mijë e pesëqind e dyzet e tetë ushtarëve, me rreth pesëdhjetë mijë të plagosur. Një qytet evropian, i mbajtur nën snajperë e granata për gati katër vjet.
Në tërësi, lufta e Bosnjës la rreth njëqind mijë të vdekur dhe miliona të zhvendosur.
Ka tri gjëra në dosjen e Mladiçit që e kalojnë statistikën dhe që duhen thënë me emrin e tyre.
E para: kur Srebrenica ra, ai dha urdhra të drejtpërdrejta që burrat dhe djemtë boshnjakë që përpiqeshin të iknin të mblidheshin dhe të ekzekutoheshin.
E dyta: pas ekzekutimeve, forcat serbe të Bosnjës i hapën varret dhe i rivarrosën trupat në varreza masive dytësore, të shpërndara nëpër zona rurale të izoluara, për të fshehur provat e gjenocidit. Kjo është arsyeja pse familjet e Srebrenicës, tridhjetë vjet më vonë, ende varrosin eshtra — sepse trupat e të afërmve të tyre u shpërndanë qëllimisht në disa vende, dhe identifikimi kërkon dekada.
E treta: pamjet filmike nga korriku 1995 e tregojnë Mladiçin duke u ndarë karamele fëmijëve dhe duke qetësuar gratë, pak para se ato të ngarkoheshin në autobusë dhe burrat të merreshin drejt pyllit. Ai i qetësoi para se t’i ndante.
Kur u lexua akti i akuzës, gjuha e tij ishte e tillë që gjyqtari duhej ta shqiptonte me zë të lartë: mijëra burra të ekzekutuar dhe të varrosur në varre masive, qindra të varrosur të gjallë, burra e gra të gjymtuar e të therur, fëmijë të vrarë para syve të nënave të tyre, dhe një gjysh i detyruar të hante mëlçinë e nipit të vet.
Ndershmëria kërkon të thuhet edhe kjo, sepse pikërisht ajo i jep peshë gjithçkaje tjetër: Mladiçi u shpall i pafajshëm për akuzën e gjenocidit në gjashtë komuna të tjera të Bosnjës në vitin 1992.
Arsyeja nuk ishte se vrasjet nuk ndodhën. Ato u vërtetuan. Arsyeja ishte juridike: gjykata vlerësoi se grupet e shënjestruara jashtë Srebrenicës nuk përbënin një “pjesë thelbësore” të popullsisë myslimane boshnjake, dhe përkufizimi ligjor i gjenocidit e kërkon këtë element. Vrasjet u konstatuan; klasifikimi jo.
Kjo është mënyra si funksionon drejtësia ndërkombëtare — me përkufizime të ngushta dhe me prova që duhen mbajtur. Dhe pikërisht për këtë arsye, ajo që u vërtetua duhet mbrojtur me kujdes nga ata që sot përpiqen ta mohojnë.
Mladiçi u akuzua për herë të parë më 24 korrik 1995, vetëm ditë pas rënies së Srebrenicës. Pastaj u zhduk për gjashtëmbëdhjetë vjet.
Fillimisht u strehua në Beograd, nën mbrojtjen e Sllobodan Millosheviqit. Kur Millosheviqi u arrestua në vitin 2001, Mladiçi u fut në fshehje për një dekadë tjetër. Në vitin 2010, familja e tij i kërkoi një gjykate serbe ta shpallte zyrtarisht të vdekur — një lëvizje që autoritetet e cilësuan si përpjekje për të minuar gjuetinë ndaj tij. Ai u kap më në fund në vitin 2011.
Gjykimi nisi në maj 2012 dhe zgjati mbi pesëqind ditë, me seanca të shkurtuara për shkak të shëndetit të tij. Ishte gjykimi i fundit që zhvilloi ndonjëherë Tribunali i Hagës. Kur gjyqtari Alphons Orie nisi të lexonte aktgjykimin, Mladiçi u ngrit dhe u bërtiti gjyqtarëve me fjalë banale derisa u nxor nga salla.
Ai nuk pranoi kurrë asgjë. As atëherë, as më vonë.
ÇFARE I DHA SREBRENICA KOSOVËS
Dhe këtu vjen pjesa që për lexuesin shqiptar ka një peshë të veçantë, dhe që përmendet shumë rrallë.
Në korrik të vitit 1995, ndërsa Srebrenica binte, Kosova ndodhej ende nën sundimin e Millosheviqit. Bota pa një “zonë të sigurt” të Kombeve të Bashkuara të pushtohej, pa tetë mijë njerëz të ekzekutoheshin, dhe pa paqeruajtës ndërkombëtarë që nuk qëlluan asnjë plumb për t’i mbrojtur. Ishte dështimi më i madh i sistemit ndërkombëtar të sigurisë pas Luftës së Dytë Botërore.
Katër vjet më vonë, kur Kosova nisi të zbrazej dhe kolonat e refugjatëve shqiptarë u shfaqën në kufijtë e Shqipërisë e të Maqedonisë, ai dështim ishte ende i freskët në kujtesën e kryeqyteteve perëndimore. Dhe pikërisht kujtimi i Srebrenicës ishte një nga arsyet kryesore pse NATO-ja veproi në vitin 1999 pa pritur një mandat të Këshillit të Sigurimit — sepse pritja për një mandat ishte pikërisht ajo që kishte prodhuar Srebrenicën.
Kjo nuk do të thotë se Kosova u shpëtua nga mëshira e dikujt. Ajo do të thotë diçka më të hidhur: se bota mësoi çmimin e mosveprimit vetëm pasi tetë mijë njerëz u vranë në një qytet ku ishin dërguar për t’u mbrojtur. Srebrenica është arsyeja pse Kosova nuk u bë Srebrenicë.
Ky është borxhi që shqiptarët kanë ndaj boshnjakëve, dhe ai duhet thënë hapur.
Mladiçi vdiq duke vuajtur një dënim që e mbrojti deri në fund me mohim. Dhe mohimi nuk vdes bashkë me të.
Në Republikën Sërpska, gjenocidi i Srebrenicës vazhdon të mohohet zyrtarisht dhe publikisht. Në Serbi, ka ende njerëz që e konsiderojnë atë hero, dhe transferimi i trupit të tij në Beograd do të bëhet, me shumë gjasa, një ngjarje politike. Kjo është arsyeja pse aktgjykimi i Hagës ka rëndësi më shumë tani se kur u shqiptua: sepse ai është dokumenti që qëndron kur dëshmitarët vdesin dhe kur politika rishkruan.
Ajša Umiroviq, që humbi dyzet e dy të afërm në Srebrenicë, e tha më mirë se çdo analizë kur u shpall dënimi: edhe sikur të jetonte një mijë herë dhe të dënohej një mijë herë me burgim të përjetshëm, drejtësia sërish nuk do të ishte e plotë.
Ai vdiq në shtrat, në një spital, në moshën tetëdhjetë e katër vjeçare, tridhjetë e një vjet pasi urdhëroi ekzekutimin e tetë mijë njerëzve. Kjo nuk është drejtësi. Është thjesht fundi.
Drejtësia, ajo që mbetet, është aktgjykimi — dhe detyra e atyre që vijnë pas, që ta mbajnë atë të palëvizur përballë çdo përpjekjeje për ta fshirë.
E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.
