Monopoli në Industrine Farmaceutike që Vret Njerëz

SI NJË TREG ILAÇESH I MBYLLUR NË TETË DUAR I LË PACIENTËT SHQIPTARË PA BARNA

Mesazhi mbërriti anonim, sepse njeriu që e shkroi kishte frikë. “Kam babin që bën kimioterapi ditore,” shkruante ai. “Edhe para dy javësh kishte mungesë ilaçesh dhe ka bërë terapinë përgjysmë. Na thanë që do të na merrnin në telefon dhe nuk na mori njeri. Përsëri sot ka mungesë medikamentesh, ose më saktë, po shkon ora dymbëdhjetë dhe përsëri e njëjta gjë, s’ka ilaçe. Ç’bëhet me këtë vend kështu? Dhe sa do të durojmë?”

Dy javë më parë mungonte irinotekani. Kur ai shkroi, mungonte edhe irinotekani edhe cetuksimabi. Dhe, siç shtoi ai, ky nuk ishte një rast i izoluar.

Ky shkrim nis me atë orë dymbëdhjetë në korridorin e Spitalit Onkologjik, sepse çdo gjë tjetër — miliardat, licencat, raportet e auditit, emrat e të arrestuarve — merr kuptim vetëm nëse nis që andej. Historia e tregut farmaceutik shqiptar nuk është një histori ekonomike. Është historia e një babai që bën gjysmën e kimioterapisë së vet dhe pret që dikush ta marrë në telefon.

PJESA E PARË: NJERËZIT

Ankesat nuk janë të pakta dhe nuk janë të reja. Për mungesën e barit Carboplatin, drejtoria e QSUT-së pranoi hapur se kishte mungesa, duke ia atribuuar ato problematikave të prodhimit e jo fondeve apo procedurave. Në të njëjtin spital, aparati i rrezeve — i domosdoshëm për pacientët me kancer të zorrës së trashë, që duhet të bëjnë pesë seanca në javë pa ndërprerje për rreth një muaj — u prish, dhe pacientët u lajmëruan se trajtimi ndërpritej. Përgjigjja e mjekëve, e cituar nga media, ishte e vetmja që mund të jepnin: “Tani, me shpresë te Zoti.”

Për gratë me kancer gjiri, barnat që një hetim gazetaresk i quajti “arma e vetme” mungojnë shpesh në farmacinë spitalore. Një pacienti, Arta, përshkroi zgjidhjen që gjeti: “Nuk është se kurseje shumë si pacient në spitalin shtetëror. Prandaj vendosa që mjekimin dhe ilaçet t’i blija aty ku isha, sepse injeksioni nuk kushtonte, ilaçi kushtonte. Një seancë mua më shkonte njëqind e tetëdhjetë mijë lekë.” Familje të tëra bredhin farmacive private për të gjetur barnat e kimioterapisë që shteti nuk ua jep, ose trokasin te spitalet private me kosto që nuk i përballojnë dot.

Kushtet fizike janë po aq të rënda. Sipas propozimeve të paraqitura nga Partia e Lirisë në prill 2026 — të cilat i referohen gjetjeve të auditit shtetëror — në Onkologjik hyjnë mbi njëqind pacientë çdo ditë, ndërsa spitali ofron nëntëmbëdhjetë poltrona kimioterapie; Kosova, për krahasim, ka njëqind. Pacientët e bëjnë kimioterapinë ulur në karrige, gjashtë deri tetë orë me radhë.

Dhe pastaj vjen shifra që e përmbledh gjithçka. Sipas të njëjtave të dhëna, njëqind e gjashtëmbëdhjetë barna antitumorale, jetike për pacientët me kancer, nuk janë importuar asnjëherë në Shqipëri gjatë periudhës 2021-2025 — afërsisht dyzet e gjashtë për qind e barnave të kancerit nuk kanë hyrë kurrë në vend. Mes tyre përmendet edhe Avastina. Për një vend ku identifikohen rreth gjashtë deri shtatë mijë raste të reja tumorale çdo vit, kjo nuk është një mangësi statistikore. Është një vendim, i marrë diku, që disa trajtime thjesht nuk do të ekzistojnë.

Kontrolli i Lartë i Shtetit e ka dokumentuar këtë me gjuhën e ftohtë të auditit. Mungesat, shkruan ai në auditimin për periudhën 2021-2025, “përbëjnë risk serioz për ndërprerjen e trajtimeve, duke ndikuar negativisht në efektshmërinë klinike dhe në përmbushjen e standardeve të trajtimit onkologjik”. Situata, shton raporti, tregon “pasiguri në funksionimin e zinxhirit të furnizimit farmaceutik dhe dobësi në mekanizmat mbikëqyrës të institucioneve përgjegjëse”.

Në shtator 2025, ministrja e re e Shëndetësisë, Evis Sala, e pranoi problemin dhe premtoi rimbursim njëqind për qind të barnave onkologjike, duke e quajtur atë “sfidë personale dhe profesionale”. Premtimi është i mirëpritur. Por pyetja që ky shkrim shtron është pse ishte i nevojshëm — pse, në një vend me një treg ilaçesh prej dhjetëra miliardë lekësh, bari nuk arrin te shtrati.

Përgjigjja nuk është mungesa e parave. Është struktura.

PJESA E DYTË: TETË DUART

Në letër, tregu farmaceutik shqiptar duket i gjerë dhe konkurrues. Sipas Qendrës Kombëtare të Biznesit, në vend janë tre mijë e gjashtëdhjetë e nëntë farmaci të licencuara, dyqind e tridhjetë e tre licenca për tregtim me shumicë dhe import, dhjetë licenca prodhimi dhe njëzet e shtatë farmaci spitalore. Numra që sugjerojnë një treg të hapur.

Realiteti është krejt tjetër. Nga një hetim i Autoritetit të Konkurrencës rezulton se në vitin 2022 operonin në fakt trembëdhjetë kompani të mëdha farmaceutike. Dhe një investigim i Faktoje-s e përmblodhi arkitekturën në një fjali: tre mijë e gjashtëdhjetë e nëntë farmaci në duart e tetë shpërndarësve.

Mekanizmi quhet integrim vertikal, dhe ish-presidentja e Urdhrit të Farmacistëve, Diana Toma, e përshkroi pa eufemizma. Kompanitë e mëdha importuese, thotë ajo, janë shtrirë nga tregtia me shumicë deri në hallkën e fundit, duke hapur rrjetet e tyre të farmacive. Rezultati është “monopolizim i plotë nga prodhimi, depo të mëdha farmaceutike, shpërndarja dhe pastaj tregtia me pakicë nëpërmjet rrjeteve të tyre”. Farmacitë e licencuara, sipas hetimit, janë kthyer faktikisht në shitore për produktet që diktojnë grosistët.

Në prodhim, tabloja është po aq e përqendruar. Autoriteti i Konkurrencës konstaton se Profarma është prodhuesi më i madh farmaceutik në vend, i ndjekur nga Noval dhe Florfarma. Por prodhimi vendas zë vetëm rreth dhjetë për qind të tregut; nëntëdhjetë për qind janë importe, me një vlerë që ka arritur rreth njëzet e pesë miliardë lekë në vit.

Mbi të gjitha këto qëndron një veçori që e bën sistemin shqiptar unik në brishtësinë e vet: shteti i cakton vetë marzhet e fitimit për çdo hallkë të zinxhirit — importuesin, shpërndarësin dytësor dhe farmacinë — si për barnat e rimbursueshme ashtu edhe për ato jo të rimbursueshme. Dy komisione barnash miratojnë çdo vit listën e barnave që rimbursohen dhe, në të njëjtën kohë, përcaktojnë marzhet.

Lexojeni edhe një herë. I njëjti mekanizëm vendos se cilat barna do t’i paguajë shteti dhe sa do të fitojë secili që i shet ato. Kush ka ndikim mbi atë mekanizëm, ka ndikim mbi të gjithë tregun.

Pasojat i vuan skaji i dobët i zinxhirit. Toma vëren se farmacitë e pakicës nuk arrijnë normat e fitimit që u takojnë, pikërisht sepse marzhet i cakton shteti, dhe se pakica po vuan falimentime të njëpasnjëshme ndërsa qytetet e mëdha janë të mbingopura me operatorë.

Dhe Autoriteti i Konkurrencës? Ai e pa dominimin dhe nuk konstatoi shkelje — me arsyetimin se produktet e prodhuesit kryesor janë pothuajse gjithmonë alternativa më e lirë brenda barit xhenerik në listën e rimbursimit. Domethënë: tregu është i përqendruar, por meqë çmimi del i ulët, gjithçka është në rregull.

Përveçse, siç do ta shohim, çmimi nuk është problemi. Problemi është se çfarë ndodh me paratë pasi ato hyjnë në sistem.

PJESA E TRETË: KU SHKON PARAJA

Këtu hyjmë te raportet e Kontrollit të Lartë të Shtetit, dhe gjetjet janë të tilla që nuk kanë nevojë për koment.

Në skemën e rimbursimit, KLSH konstatoi se ishin plotësuar receta për gjashtëdhjetë pacientë që nuk jetonin. Raporti shton se numri i rasteve është më i lartë.

Në tregtimin e barnave, auditi gjeti se në dyqind e shtatë transaksione të regjistruara, në tridhjetë e shtatë fatura shitjeje figuronin njëqind e dy mijë e shtatëqind e shtatëdhjetë e tetë njësi barnash me datë skadence identike me datën e shitjes. Në njëqind e shtatëdhjetë fatura të tjera u konstatuan njëqind e dyzet e tre mijë e pesëqind e nëntëdhjetë e tetë njësi me afat skadence nga një deri në pesë ditë. Barna që skadonin ditën që shiteshin, ose brenda javës.

Në ndarjen midis spitalit dhe rrjetit të hapur, importuesit sollën tre milionë e gjashtëqind e nëntëdhjetë mijë njësi barnash të klasifikuara si “spitalore”, me vlerë mbi tre miliardë e dyqind milionë lekë. Nga këto, njëqind e pesëdhjetë e nëntë mijë e shtatëqind e gjashtëdhjetë njësi, me vlerë të rimbursueshme mbi gjashtëdhjetë milionë lekë, u shpërndanë në rrjetin e hapur — në kundërshtim me kontratat trepalëshe dhe me ligjin.

Dhe në farmacinë e vetë Qendrës Spitalore Universitare “Nënë Tereza”, nga njëqind e pesëdhjetë e pesë barna, mungonin gjashtëdhjetë. Rreth dyzet për qind.

Gjetja më e fundit, e publikuar këtë muaj, e mbyll rrethin me listën vetë. Nga katërqind e pesëdhjetë e tetë barna të kontrolluara për vitin 2023, dyzet e tre nuk rezultonin të pajisura me autorizim tregtimi dhe nuk figuronin fare në regjistrin e barnave — e megjithatë ishin vendosur si alternativa e parë në listën e rimbursimit. Dhe dyzet e gjashtë të tjera, ndonëse të autorizuara, nuk rezultonin të importuara gjatë atij viti — por qëndronin në listë.

Kjo është pikërisht dhoma ku takohen dy pjesët e para të kësaj historie. Në listën zyrtare të barnave që shteti premton t’i rimbursojë, ka barna që nuk ekzistojnë në treg. Dhe në korridorin e Onkologjikut, një burrë pret që ora të kalojë dymbëdhjetën.

KUSH E DREJTONTE

Institucioni në qendër të gjithë kësaj është Fondi i Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor. Në trembëdhjetë vjet, ai ka pasur katërmbëdhjetë drejtues.

Nga shtatori 2023 deri në shtator 2025, Fondi drejtohej nga Spartak Zekja, i cili është arrestuar nga prokuroria në lidhje me skema mashtruese me ilaçet. Sipas raportimeve, para se të merrte drejtimin e Fondit ai kishte qenë themelues i një kompanie farmaceutike që zotëron depo dhe që ka përfituar para publike; për të shmangur konfliktin e interesit, ai ia kaloi aksionet një personi tjetër. Domethënë: njeriu i ngarkuar të kontrollonte depot dhe kompanitë farmaceutike vinte nga vetë ai sektor. Ai gëzon prezumimin e pafajësisë derisa çështja të gjykohet.

Paraardhësja e tij, Albana Çela, drejtoi Fondin nga viti 2020 deri në 2023; KLSH ka rekomanduar shkarkimin e saj. Ajo raportohet si e lidhur ngushtë me Ogerta Manastirliun, ish-ministren e Shëndetësisë, e cila kryesoi Këshillin Administrativ të Fondit në periudhën 2017-2023 dhe që ka dosje në SPAK për afera në shëndetësi. Edhe ndaj saj vlen prezumimi i pafajësisë.

Dhe përtej barnave, KLSH ka certifikuar si korruptive katër koncesione shëndetësore — hemodializën, çek-apin, laboratorët dhe sterilizimin — pjesërisht të konfirmuara edhe nga gjykata, të gjitha nën dyshimin e SPAK. Sipas dosjeve dhe raporteve, Fondi u ka paguar përfituesve të këtyre koncesioneve edhe për punë të pakryera.

ORA DYMBËDHJETË

Le t’i vendosim tri pjesët bashkë, sepse veçmas secila është një skandal, por bashkë ato janë një sistem.

Një treg ku tetë shpërndarës kontrollojnë tre mijë farmaci dhe ku shteti cakton fitimin e secilit. Një listë rimbursimi që përcaktohet nga i njëjti mekanizëm që përcakton marzhet, dhe në të cilën figurojnë barna që nuk janë importuar kurrë. Një Fond që ka paguar receta për të vdekur, që ka lejuar shitjen e barnave ditën që skadonin, dhe që është drejtuar nga njerëz që vinin nga vetë industria që duhej të kontrollonin. Dhe, në fund të zinxhirit, njëqind e gjashtëmbëdhjetë barna kanceri që nuk kanë hyrë kurrë në vend, dhe një farmaci spitalore ku mungojnë dyzet për qind e barnave.

Sistemi nuk ka dështuar. Kjo është pjesa më e vështirë për t’u pranuar. Një sistem që dështon nuk prodhon fitime; ky prodhon. Paratë hyjnë, marzhet paguhen, faturat lëshohen, koncesionet arkëtojnë. Gjithçka funksionon — përveç asaj pjese ku bari duhet të mbërrijë te pacienti.

Në shtator 2025 ministrja e re premtoi rimbursim të plotë të barnave onkologjike. Ndoshta do ta mbajë premtimin. Por asnjë premtim nuk e ndryshon aritmetikën e një tregu ku shitësi, shpërndarësi dhe rregullatori shpesh takohen në të njëjtat tavolina, dhe ku lista e barnave që shteti paguan hartohet nga i njëjti mekanizëm që vendos sa fiton secili.

Ndërkohë, në Onkologjik, burri që shkroi atë mesazh vazhdon të presë. Terapia e babait të tij bëhet përgjysmë. Askush nuk e mori në telefon. Dhe ora, sërish, po kalon dymbëdhjetën.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.