NDIQ PARANË, NDIQ ZJARRIN: ÇFARË FSHEH HIRI I PYJEVE SHQIPTARE

NDIQ PARANË, NDIQ ZJARRIN: ÇFARË FSHEH HIRI I PYJEVE SHQIPTARE

Në mes të gushtit 2026, ndërsa Shqipëria numëronte dyzet e pesë zjarre në njëzet e katër orë, me dhjetëra vatra që rindizeshin çdo ditë mbi kodrat rreth Tiranës, Krujës dhe në parkun kombëtar të Lurës, qeveria përsëriste një mesazh të vetëm: shumica e këtyre zjarreve janë të nisura nga dora e njeriut. Dhe kishte të drejtë. Një burrë shtatëdhjetë e tre vjeç u arrestua në Krujë për një zjarr bari që i shpëtoi kontrollit; një tjetër ishte arrestuar më parë në Dajt për ndezje zjarri në një zonë të mbrojtur. Fajtorët e drejtpërdrejtë ishin, në pjesën më të madhe, njerëz të zakonshëm — fshatarë që digjnin strehun, banorë të pakujdesshëm, në një verë të nxehtë e me erë.

Por ka një pyetje që qeveria nuk e bën, dhe që ky shkrim do ta bëjë. Nuk është “kush e ndezi shkrepësen” — sepse përgjigjja për këtë është shpesh një fshatar i varfër me një kanaçe benzine. Pyetja e vërtetë është më e thellë dhe më e pakëndshme: kush është i pozicionuar për të fituar nga hiri? Sepse në Shqipëri, një pyll i djegur nuk është vetëm një tragjedi mjedisore. Ai është, për disa, një mundësi. Dhe mekanizmi që e bën atë mundësi është plotësisht i dokumentuar.

ZJARRI SI GOMË FSHIRËSE

Le të nisim nga zbulimi që ndriçon gjithçka, sepse ai vjen jo nga një teori, por nga goja e atyre që e kanë parë me sytë e tyre. Në një hetim të botuar nga Osservatorio Balcani Caucaso, një specialist i organizatës mjedisore PPNEA përshkroi zinxhirin e plotë të shkatërrimit të pyjeve shqiptare. Fillimisht, tha ai, vjen prerja e paligjshme — trungjet më të vlefshme, ahu i lashtë, druri i cilësisë së lartë, ngarkohen në kamionë pa asnjë rregull. Dhe pastaj vjen hapi i fundit, ai që mbulon gjithçka: “Pas prerjes së paligjshme, ata i vënë zjarrin zonës për të fshirë çdo gjurmë.”

Ndaluni mbi këtë fjali, sepse ajo është çelësi i gjithë historisë. Zjarri, në këtë skemë, nuk është aksidenti — ai është mbulesa. Ai fshin dëshminë se një pyll u pre në mënyrë të paligjshme. Ai shndërron një krim mjedisor në një “fatkeqësi natyrore”. Dhe kur inspektorët vijnë të nesërmen, nuk ka më trungje të prera për të numëruar — ka vetëm hi. Është krimi që djeg provat e veta.

Kjo nuk është një dukuri e vogël. Shqipëria ka humbur, sipas ekspertëve, të paktën tridhjetë për qind të pyjeve të saj në njëzet a njëzet e pesë vitet e fundit. Vetëm në vitin 2025, gati gjashtëdhjetë mijë hektarë — rreth dy për qind e të gjithë sipërfaqes së vendit — u dogjën. Dhe Shqipëria investon shumën më të vogël në Evropë për rigjenerimin e pyjeve. Një vend që djeg dy për qind të tokës së vet dhe pastaj nuk e rimbjell atë, nuk po humbet thjesht pyje — po i lë ato të kthehen në diçka tjetër.

DERA LIGJORE: KUR TOKA E DJEGUR NDËRRON PËRDORIM

Dhe këtu vjen pjesa më e rëndësishme, ajo që e shndërron dyshimin në një mekanizëm konkret. Në vitin 2016, Shqipëria miratoi një moratorium për pyjet — Ligji 5/2016 — që ndaloi shfrytëzimin, tregtimin dhe eksportin e produkteve të drurit, me gjoba deri në tridhjetë e gjashtë mijë euro. Në letër, ishte një mbrojtje e fortë. Por çdo ligj përcaktohet nga përjashtimet e tij. Dhe moratoriumi kishte saktësisht tri përjashtime: prerjen për nevojat e komunitetit për dru zjarri, pastrimin dhe rinovimin e pyllit, dhe — këtu qëndron dera — ndryshimin e përdorimit të tokës.

Lexojeni këtë me kujdes, sepse është zemra e çështjes. Ligji që mbron pyllin bën një përjashtim për rastin kur toka pushon së qeni pyll. Dhe një pyll i djegur është pikërisht një tokë që ka pushuar, faktikisht, së qeni pyll. Kur gjelbërimi është shndërruar në hi, kur regjistri thotë “pyll” por realiteti mbi terren thotë “tokë e zhveshur”, hapet mundësia për të riklasifikuar atë tokë — për ta nxjerrë nga mbrojtja që gëzon një pyll, dhe për ta futur në kategorinë ku mund të ndërtohet, të kullotet, të zhvillohet.

Kjo është zinxhiri i plotë, i ndërtuar tërësisht mbi fakte të dokumentuara: prerja e paligjshme fshihet nga zjarri; zjarri e kthen pyllin në tokë të zhveshur; toka e zhveshur mund të riklasifikohet nën përjashtimin e “ndryshimit të përdorimit”; dhe toka e riklasifikuar bëhet e disponueshme për ndërtim, për kullotë, ose për zhvillim turistik. Askush nuk ka nevojë të firmosë një komplot. Ligji vetë e lejon rrugën. Zjarri thjesht e hap derën.

DËSHMIA NGA VETË QEVERIA

Ka një provë të tërthortë por domethënëse se kjo ndodh vërtet: përgjigjja e vetë qeverisë. Kur zjarret e verës së kaluar shkatërruan pyjet, kryeministri Edi Rama shpalli një plan veprimi dhe — detaji kyç — ndaloi ndërtimin mbi tokën e prekur nga zjarret. Pyesni veten pse do të nevojitej një ndalim i tillë. Nuk ndalon dikush një gjë që nuk ndodh. Vetë fakti që qeveria ndjeu nevojën të shpallte një ndalim të ndërtimit mbi tokën e djegur është një pranim i heshtur se toka e djegur, përndryshe, ndërtohet. Ndalimi është dëshmia se dera ekziston.

Dhe konteksti më i gjerë e forcon këtë. Ekonomistët shqiptarë po pyesin nëse bumi i ndërtimit në vend — i shoqëruar me dyshime për pastrim parash — po e vërshon tregun me euro dhe po e shtrembëron ekonominë. Ky është pikërisht modeli i zhvillimit kundër të cilit kanë dalë protestat e “Revolucionit Flamingo”, që në ditën kur shkruhet ky shkrim kanë kaluar shtatëdhjetë ditët. Kodrat rreth Tiranës — Dajti, Priska, Farka, Lundra — ku grumbullohen shumë nga zjarret, janë pikërisht kufiri ku qyteti po zgjerohet, ku toka bëhet çdo vit më e vlefshme. Kur një kodër pyjore mbi Tiranë digjet, ajo nuk kthehet thjesht në hi. Ajo kthehet në tokë ndërtimi potenciale, në një nga tregjet e pasurive të paluajtshme më të nxehta të vendit.

KUR EDHE PËRGJIGJJA USHQEN MAKINËN

Por modeli nuk ndalet te toka. Ai shtrihet edhe te vetë përgjigjja ndaj zjarreve — te paratë publike që shpenzohen për t’i luftuar ato. Dhe këtu kemi provën më të fortë e më të dokumentuar të të gjithave.

Në gushtin e vitit 2026, Ministria shqiptare e Mbrojtjes shpalli fituesin e një tenderi prej pesëmbëdhjetë milionë eurosh për blerjen e tre avionëve zjarrfikës të tipit Air Tractor. Fituesi ishte një kompani spanjolle e lidhur me këtë markë. Problemi është se pikërisht kjo kompani ishte dënuar nga gjykata spanjolle për korrupsion, manipulim tenderësh dhe marrëveshje kartel — një skemë njëzetvjeçare që, sipas prokurorëve spanjollë, shkaktoi dëme prej mbi njëqind e pesëdhjetë milionë eurosh, me manipulime tenderësh jo vetëm në Spanjë, por edhe në Itali, Portugali, Francë dhe Qipro. Ekzekutivët e mëparshëm të kompanisë u dënuan me burg.

Dhe ja detaji që e bën vendimin shqiptar vërtet të pashpjegueshëm: pak muaj më parë, e njëjta kompani ishte shpallur fituese e një tenderi gjigant prej rreth njëqind e pesëdhjetë e pesë milionë eurosh në Greqi — por Gjykata e Llogarive e Greqisë e bllokoi kontratën, pikërisht sepse kompania nuk kishte deklaruar historikun penal të drejtuesit të saj. Ai vendim i gjykatës greke e bëri faktikisht të pamundur për kompaninë të hynte në tenderët publikë të Bashkimit Evropian. Me fjalë të tjera: një kompani që Greqia sapo e kishte përjashtuar për korrupsion, Shqipëria e shpalli fituese pak javë më vonë — dhe e klasifikoi tenderin në nivelin më të lartë të fshehtësisë.

Opozita, përmes Partisë Demokratike, i kërkoi SPAK-ut të hetonte. Ministria e Mbrojtjes e mbrojti procesin, duke këmbëngulur se procedura ishte konkurruese dhe në përputhje me ligjin, se fituesi ofroi çmimin më të ulët, dhe se kompania paraqiti një dëshmi penaliteti të pastër. Të dyja qëndrimet duhen thënë, dhe lexuesi le të gjykojë. Por fakti themelor mbetet: paraja publike e destinuar për të luftuar zjarret rrjedh drejt një kompanie të përjashtuar për korrupsion gjetkë në Evropë, përmes një tenderi të fshehur nga syri i publikut. Edhe përgjigjja ndaj zjarreve, pra, ushqen të njëjtën makinë të kontratave të lidhura me pushtetin.

KONVERGJENCA, JO KOMPLOTI

Këtu duhet të jemi të kujdesshëm, sepse pikërisht kjo kujdesshmëri e bën këtë analizë të besueshme e jo një teori komploti. Ne nuk pretendojmë se qeveria apo interesat e lidhura me të po i ndezin qëllimisht pyjet në një skemë të koordinuar për të pastruar tokën dhe për të fituar kontrata. Nuk ka dëshmi për një komplot të tillë të drejtuar, dhe shumica e arrestimeve janë të njerëzve të zakonshëm — një plak që digjte bar, fshatarë të pakujdesshëm. Ta pohonim se “ata i djegin pyjet për të ndërtuar resorte” do të ishte një kapërcim i fakteve.

Ajo që pohojmë është diçka më e hollë dhe, ndoshta, më shqetësuese: një konvergjencë interesash. Zjarret — të nisura kryesisht nga pakujdesia njerëzore dhe nga klima e nxehtë — krijojnë kushte nga të cilat një grup i dokumentuar interesash është i pozicionuar të përfitojë. Prerësit e paligjshëm përfitojnë sepse zjarri fshin gjurmët e tyre. Zhvilluesit përfitojnë sepse toka e djegur mund të riklasifikohet. Kontraktorët e lidhur përfitojnë nga tenderët e pastrimit dhe të pajisjeve. Dhe e gjithë kjo ndodh brenda një qeverie me një histori të dokumentuar korrupsioni në prokurime — nga skandali i inceneratorëve, ku një ish-ministër u dënua me burg, te hetimet aktuale mbi zëvendëskryeministren Belinda Balluku për manipulim tenderësh prej rreth dyqind e dhjetë milionë eurosh.

Askush nuk ka nevojë ta ndezë shkrepësen me qëllim që sistemi të funksionojë. Mjafton që, kur shkrepësja ndizet — nga kushdo, për çfarëdo arsyeje — makina e përfitimit të jetë tashmë në vend, e gatshme të kthejë hirin në para. Kjo është ajo që e bën modelin kaq të qëndrueshëm: ai nuk kërkon një dorë të vetme që e drejton. Ai kërkon vetëm një sistem ku djegia e një pylli i shërben dikujt, dhe ku askush me pushtet nuk ka interes vërtet ta ndalojë atë.

KUSH HUMBET

Dhe kjo na çon te pyetja e fundit, ajo që shpesh harrohet. Nëse disa përfitojnë nga hiri, kush humbet?

Humbin pyjet — tridhjetë për qind e tyre të zhdukura në një çerek shekulli, me investimin më të vogël në Evropë për t’i rikthyer. Humbin banorët e zonave rurale, si zdrukthtari nga Gramshi që humbi njëkohësisht punishten, shtëpinë dhe bagëtinë në flakët e verës së kaluar. Humbet arka publike, pesëmbëdhjetë milionë euro drejt një kompanie të dënuar për korrupsion. Humbet ajri që marrim frymë, klima e vendit, dhe qëndrueshmëria e tij ndaj katastrofave që, siç paralajmërojnë ekspertët, do të bëhen vetëm më të shpeshta. Dhe humbin, mbi të gjitha, fshatarët e varfër që përfundojnë të arrestuar për një zjarr bari që u shpëtoi kontrollit — fytyra e dukshme e krimit, ndërsa përfituesit e vërtetë mbeten të padukshëm, larg tymit, duke pritur që regjistri i tokës të përditësohet.

Zjarret në Shqipëri janë reale, dhe shkaqet e tyre të drejtpërdrejta janë shpesh të thjeshta — një shkrepëse, një erë, një ditë e thatë. Por ajo që ndodh pasi flakët shuhen është një histori tjetër, e shkruar jo në gjuhën e zjarrit, por në atë të regjistrave të tokës, të tenderëve të fshehur, dhe të lejeve të ndërtimit. Ndiq paranë, thotë shprehja e vjetër. Në Shqipëri, për ta ndjekur paranë, mjafton të ndjekësh zjarrin — dhe të shohësh se ku shkon toka pasi ajo është kthyer në hi.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.