Nga Burgu në Luftë Totale

Basti: Si Yahya Sinwar lexoi hartën e botës së tij dhe vendosi ta djegë atë

Skena e parë që Yahya Sinwar zgjodhi të shkruante — nga gjithçka që kishte përjetuar, kampi i refugjatëve, qelitë e marrjes në pyetje, 22 vite burg izraelit, ndërtimi i gjatë i Hamasit — ishte një fëmijë që shikon të atin duke gërmuar një gropë në tokë. Është viti 1967, familja është strukur nën dyshemenë e shtëpisë në kampin Khan Younis, dhe radioja pranë hyrjes sjell lajme për shembjen e ushtrive arabe. Babai gërmon gjithsesi. Nuk ka askund tjetër për të shkuar.

Botuar në vitin 2004, “Gjembi dhe Karafili” u nxor kontrabandë nga burgu izraelit në pjesë — kaluar dorë më dorë përmes një rrjeti të burgosurish që Sinwar i përshkruante si një koloni milingonash, duke iu shmangur rojeve që nuk e zbuluan kurrë. Është i vetmi dokument i zgjeruar që Sinwar ka shkruar për veten, dhe analistët perëndimorë e kanë injoruar kryesisht. Ky është një mungesë e rëndësishme. Romani nuk është manifest. Është një portret i një bote ku çdo opsion politik i provuar nga palestinezët gjatë katër dekadave kishte, sipas autorit, të njëjtin rezultat: më shumë vendbanime, më pak tokë, rrethim më të thellë dhe një komunitet ndërkombëtar që çdo proces të dështuar e duartrokiste si hap drejt paqes. Lexuar sot, vepra pasqyron një vazhdimësi më të gjerë strategjike në rezistencën e Gazës — pikëpamjen se përshkallëzimi bëhet i domosdoshëm kur metodat e tjera janë shteruar, për të detyruar atë që Sinwar e quan “ndryshimi i ekuacionit”.

Sinwar lindi në vitin 1962 në kampin e refugjatëve Khan Younis. Familja e tij ishte zhvendosur nga qyteti Ashkelon në vitin 1948. Kampi nuk ishte, në kohën e fëmijërisë së tij, një ndalesë drejt një zgjidhjeje. Ishte gjendja e përhershme e familjes së tij, varfëria e tij e koduar në kartat e racionit të UNRWA-s, rubinetet e përbashkëta të ujit dhe çatitë me tjegulla që rridhnin në shi. Deri në vitin 1967, më shumë se gjysma e popullsisë së Gazës — rreth gjysmë milioni njerëz — ishin refugjatë, dhe dieta e përditshme në kampe përbëhej kryesisht nga ajo që siguronte agjencia e OKB-së: miell, vaj gatimi, disa bishtajore. Ky kontekst — zhvendosja jo si ankesë historike por si strukturë materiale e përditshme — kalon në çdo paragraf të romanit dhe në çdo vendim të dokumentuar që Sinwar mori gjatë 35 viteve që pasuan.

Ai iu bashkua Hamasit që nga themelimi i tij në vitin 1987 dhe u arrestua dy vite më vonë. Gjykatat ushtarake izraelite e dënuan me katër dënime të përjetshme. Ishte 27 vjeç. Ai nuk do të dilte nga burgu për 22 vite.

Ajo që ndodhi me Sinwar gjatë atyre viteve është më mirë e dokumentuar sesa zakonisht pranohet, dhe lidhet drejtpërdrejt me logjikën e 7 tetorit. Ai zotëroi hebraishten përmes vetëstudimit, konsumoi me obsesion lajmet izraelite dhe përktheu autobiografitë hebraike të ish-krerëve të Shin Bet në arabisht për të burgosurit e tjerë — duke lexuar vetë rrëfimet e kapësve të tij mbi mënyrën se si mendonin dhe vepronin. Ai e përshkroi veten si “specialist në historinë e popullit hebre”. Ai tentoi të arratisej dy herë. Të dyja herët u kap. Përpjekja e dytë, në burgun e Ramla-s, e çoi deri te shufrat e prera të hekurit para se rojet ta ndalonin. Si pasojë kaloi katër vite në izolim. Familjes së tij iu mohua vizita për 18 vite. Pësoi një goditje në tru. U kthye në qeli para se trajtimi të përfundonte.

Ai u tha mbështetësve vite më vonë: “Ata donin që burgu të ishte varr për ne, një mulli për të bluar vullnetin, vendosmërinë dhe trupat tanë.” Regjistrimi sugjeron të kundërtën — jo një njeri të thyer, por një njeri jashtëzakonisht të duruar, që përdori dekadat për të ndërtuar një teori të detajuar të konfliktit dhe psikologjisë së armikut, dhe që doli në vitin 2011 në një Gaza të transformuar nga rrethimi që ai nuk ishte aty për ta parë të shtrëngohej.

Gaza që ai pa kur doli nuk ishte Gaza ku ishte arrestuar. Hamasi kishte fituar zgjedhjet legjislative të vitit 2006 dhe kishte marrë kontroll të plotë të Rripit në vitin 2007. Izraeli dhe Egjipti kishin vendosur bllokadë. Deri në kohën kur Sinwar u bë kreu i degës së Hamasit në Gaza në shkurt 2017, shifrat e enklavës ishin bërë pothuaj abstrakte për shkak të ashpërsisë së tyre. Papunësia u rrit nga 44% në 52% midis 2017 dhe 2018. Papunësia e të rinjve — grupmosha 19 deri 29 vjeç — arriti 69%. Më shumë se gjysma e popullsisë jetonte nën kufirin e varfërisë, nga 39% në vitin 2011. Bregu Perëndimor, i qeverisur nga Autoriteti Palestinez nën kuadrin e Oslos që Hamasi e kishte kundërshtuar gjithmonë, ishte në çdo masë materiale më mirë. Njerëzit e Gazës jetonin më keq se palestinezët e qeverisur nga lëvizja që Hamasi kishte rrëzuar — lëvizja që kishte premtuar luftë.

Në mars 2019, gazanët dolën në rrugë në protesta të përshkruara si demonstratat më të ashpra kundër regjimit që nga marrja e pushtetit nga Hamasi në 2007. Protestuesit mbanin pankarta që thoshin: “Duam të jetojmë të njëjtën jetë luksi, parash dhe makinash si djemtë e liderëve të Hamasit.” Hamasi dërgoi forca sigurie për të shpërndarë marshimet. “Marshi i Madh i Kthimit” — dy vite protesta javore pranë kufirit, me dhjetëra mijëra pjesëmarrës — nuk solli asgjë konkrete. Snajperët izraelitë vranë 266 persona dhe plagosën gati 30,000 vetëm në një vit. Komuniteti ndërkombëtar lëshoi deklarata. Bllokada mbeti.

Sinwar e kuptoi çfarë do të thoshte kjo për legjitimitetin e qeverisjes së Hamasit dhe provat sugjerojnë se ai kishte arritur tashmë në një përfundim për atë që duhej të ndodhte. Një ish i burgosur që kishte qenë me të tha se Sinwar gjithmonë i kishte parë Marrëveshjet e Oslos të vitit 1993 si mashtrim — se Izraeli do të dorëzonte tokën palestineze vetëm “me forcë, jo me negociata” — dhe se përballja ushtarake ishte e vetmja rrugë për ndryshim. Kjo bindje, e formuar para burgut dhe e forcuar nga gjithçka që pasoi, nuk ishte ideologji abstrakte. Ishte lexim i historisë: PLO pranoi Izraelin dhe mori Oslo; Oslo solli 30 vite zgjerim vendbanimesh pa shtet; PA bashkëpunoi me sigurinë izraelite dhe mori pushtim më të thellë; Hamasi luftoi katër luftëra dhe mori bllokadë më të fortë. Çdo strategji kishte prodhuar të njëjtin rezultat.

Pastaj erdhën Marrëveshjet e Abrahamit.

Deri në vitin 2020, konsensusi arab ishte se normalizimi me Izraelin do të vinte vetëm pas krijimit të një shteti palestinez të pavarur. Kur Bahreini, Maroku dhe Emiratet e Bashkuara Arabe dolën nga kjo linjë, ata i hoqën palestinezëve një nga levat e fundit ndaj Izraelit. Arabia Saudite ishte e radhës. Princi i kurorës Mohammed bin Salman nuk e kishte fshehur interesin për normalizim. Në shtator 2023 — dy javë para 7 tetorit — ai i tha Fox News: “Çdo ditë jemi më afër.” Procesverbalet e një mbledhjeje të byrosë politike të Hamasit më 2 tetor 2023, pesë ditë para sulmit, tregojnë Sinwar duke thënë: “Nuk ka dyshim se marrëveshja saudito-izraelite po përparon ndjeshëm” dhe duke paralajmëruar se kjo do “hapte derën për shumicën e vendeve arabe dhe islame për të ndjekur të njëjtën rrugë.” Ai tha se nevojitej një “akt i jashtëzakonshëm” — që një plan sulmi dyvjeçar të vihej në veprim menjëherë, për të prodhuar “një ndryshim të madh strategjik në balancat e rajonit”.

Logjika që përdorte Sinwar nuk ishte logjika e një njeriu që kërkon të fitojë një fushatë ushtarake. Ishte logjika e dikujt që besonte se një dritare që po mbyllej — diplomatike, politike, historike — kërkonte një thyerje aq të madhe sa ta hapte sërish. Marrëveshjet nuk ishin thjesht dështim diplomatik. Në vizionin e tij, ato përfaqësonin fazën përfundimtare të një procesi ku çështja palestineze po hiqej nga agjenda arabe dhe po përfshihej në një arkitekturë sigurie rajonale. Sapo Arabia Saudite të nënshkruante, kauza nuk do të kishte më asnjë patron serioz. Status quo-ja do të bëhej e përhershme.

Sulmi i 7 tetorit — orët në kibucet, festivali në Re’im, 1,200 të vrarë — në këtë logjikë nuk ishte kryesisht operacion ushtarak. Ishte shok. Memoja e planifikimit e gushtit 2022 urdhëronte dokumentimin dhe transmetimin e dhunës si instrument psikologjik për të thyer besimin publik izraelit dhe për të treguar se armiku ishte i prekshëm. Regjistrimet ishin arma. Imazhet ishin menduar të udhëtonin. Një shtet i goditur në këtë mënyrë nuk mund të përgjigjej në mënyrë të kufizuar.

Në mesazhe të përgjuara gjatë luftës, ai tha: “I kemi izraelitët aty ku duam.” Kur djemtë e Ismail Haniyes u vranë, ai tha se vdekjet e tyre do “t’i jepnin jetë kombit”. Në këtë lexim, ai kishte arritur në përfundimin se humbja e çështjes palestineze përgjithmonë ishte më e keqe se një luftë katastrofike — dhe kishte bërë bastin duke e ditur se populli i tij do të paguante çmimin më të madh.

Ai kishte parashikuar: “Një luftë që do të djegë gjithçka, të gjelbër dhe të thatë.” Ai nuk po parashikonte vetëm Gazën — por atë që Gaza do të ndizte.

Houthis sulmuan anijet izraelite. Hezbollah hapi front në Liban. Irani goditi drejtpërdrejt Izraelin. Normalizimi me Arabinë Saudite u ndal. Çështja palestineze u rikthye në qendër të rajonit.

Sinwar u vra në tetor 2024 në Rafah, i dobësuar, në vijën e frontit. Pamjet e fundit e tregojnë duke hedhur një shkop ndaj një droni.

Djali që fshihej nën dyshemenë e Khan Younis kishte kaluar jetën duke kërkuar përgjigje për një pyetje: si të ndryshojë një ekuacion 75-vjeçar.

Ai arriti në një përgjigje.

Nëse ajo përgjigje është ndryshim apo shkatërrim, historia ende nuk e ka mbyllur.