PËRSE SHQIPËRIA I LA FEMIJËT TË PAMBROJTUR?

LIGJ NË LETËR, RREZIK NË PRAKTIKË: SI SHQIPËRIA LIGJËROI MBROJTJEN E FËMIJËVE DHE PASTAJ I LA ATA TË PAMBROJTUR

Në një apartament privat në Rrugën “Dervish Hekali” në Tiranë, pas fasadës së respektueshme të një bamirësie të regjistruar për jetimët, një ungjillor britanik me emrin David Brown kishte gëzuar prej vitesh diçka që shteti shqiptar duhej ta kishte bërë të pamundur: akses të pambikëqyrur dhe të pakontestuar te fëmijë të vegjël që nuk kishin kujt t’i tregonin. Ai e kishte themeluar jetimoren, të quajtur “His Children” (“Fëmijët e Tij”), në vitin 2001. Kur policia shqiptare e bastisi në maj të vitit 2006, duke vepruar mbi një sinjalizim të huaj e jo mbi ndonjë alarm të brendshëm, dhjetë fëmijë romë të moshës katër deri katërmbëdhjetë vjeç ishin abuzuar. Brown u dënua me njëzet vjet. Dy shtetas të tjerë britanikë të lidhur me qendrën, Robin Arnold dhe Dino Christodoulou, morën pesëmbëdhjetë dhe njëzet vjet. Një shtetas amerikan i lidhur me çështjen u dënua më vonë, në mungesë, me njëzet e pesë vjet nga gjykata e Durrësit.

Këto çështje janë të vjetra, dhe pikërisht këtu qëndron thelbi. Në vitet që pasuan, Shqipëria ka shkruar një trup ligjesh mbresëlënës për të siguruar që tmerre të tilla të mos përsëriten kurrë. Ka miratuar një Ligj për të Drejtat dhe Mbrojtjen e Fëmijës. Ka krijuar një regjistër kombëtar të autorëve të krimeve seksuale. Ka miratuar strategji kombëtare, ka ngritur agjenci dhe ka fituar lëvdata nga Bashkimi Evropian për një kornizë ligjore që pasqyron gjithnjë e më shumë standardet ndërkombëtare. Në letër, Shqipëria ka ndërtuar një kështjellë rreth fëmijëve të saj. E megjithatë, fëmijët që kanë më shumë nevojë për atë kështjellë mbeten të ekspozuar, sepse shteti që i shkroi ligjet ka refuzuar vazhdimisht t’i pajisë me personel, t’i financojë apo t’i zbatojë ato. Rreziku që prodhoi çështjet e vjetra nuk u çmontua kurrë. Kundër tij u bë ligj, dhe pastaj u la në vend.

DERA E HAPUR

Ajo që e bëri të mundur “His Children” nuk ishte dinakëria britanike. Ishte mungesa e çdo syri shqiptar mbi fëmijët brenda saj. Arnold dhe Christodoulou nisën ta vizitonin jetimoren në vitin 2002 dhe iu dha akses i pambikëqyrur te fëmijët për vite me radhë, u dëgjua në gjyq. Asnjë verifikim nuk i kishte sinjalizuar. Asnjë vizitë e një punonjësi social nuk i ndërpreu. Paralajmërimi, kur erdhi më në fund, erdhi nga jashtë — dhe edhe atëherë u mbajt i fshehur. Një hetim i gazetës britanike The Guardian zbuloi më vonë se Shërbimi Kombëtar i Inteligjencës Kriminale i Britanisë kishte marrë të dhëna për abuzimin në qendër në dhjetor të vitit 2004, tetëmbëdhjetë muaj para bastisjes, dhe nuk ia kaloi ato homologëve të vet shqiptarë. Për një vit e gjysmë, i vetmi institucion që dinte nuk tha asgjë, dhe të vetmit fëmijë që mund të ishin kursyer, nuk u kursyen.

Ky ishte modeli që grabitqarët e huaj mësuan ta shfrytëzonin, sepse Shqipëria e la derën të hapur dhe të pambikëqyrur. Karl Stefan Kaminski, që lëvizte nëpër vend si turist afatgjatë dhe herë-herë paraqitej me një identitet të rremë gjerman, mbërriti, ashtu si Brown, në rrethin e punës bamirëse. Ai mori me qira një vilë trekatëshe në fshatin Rrashbull, pranë Durrësit, dhe abuzoi me tre djem të vegjël, duke i joshur me para dhe me premtimin për mësime kompjuteri e anglishteje, përpara se t’i fotografonte dhe t’i shiste imazhet në internet. Zbulimi i tij, në fund të vitit 2011, erdhi jo nga autoritetet shqiptare të mbrojtjes së fëmijëve, por nga ato amerikane. Italiani Massimiliano Croce, tashmë i dënuar për pedofili në Itali, u arrestua në periferi të Tiranës në vitin 2018, i akuzuar se kishte abuzuar me dy fëmijë shqiptarë ndërsa jetonte me nënën e tyre. Në çdo rast grabitqari ishte i huaj; në çdo rast aksesi ishte i brendshëm, i dhënë nga një vend, parmakët mbrojtës të të cilit nuk ekzistonin.

TRADHTIA NGA BRENDA

Nëse çështjet e huaja treguan se sa lehtë mund të arrinin të huajt te fëmijët shqiptarë, ajo që ndodhi në Shkodër tregoi diçka më të vështirë për t’u përballur: se rreziku nuk ishte vetëm i huaj, dhe se vetë institucionet e shtetit mund të bëheshin vendi i abuzimit, në vend që të ishin mburoja kundër tij.

Në maj të vitit 2016, Prokuroria e Rrethit të Shkodrës urdhëroi arrestimin e Albana Llazanit, ish-drejtoreshës së Qendrës Rezidenciale të Fëmijëve të qytetit, një jetimore shtetërore, së bashku me tre punonjës, detyra e të cilëve kishte qenë të kujdeseshin për fëmijët që jetonin aty. Hetimi nuk kishte nisur me vigjilencën e vetë shtetit. Ai nisi me një raport nga Avokati i Popullit, një zyrë e jashtme, që përshkruante keqtrajtimin fizik të fëmijëve në qendër. Kur prokurorët hetuan, gjetën më keq nga sa u ishte thënë. Tri vajza, të moshës gjashtë, tetë dhe njëmbëdhjetë vjeç, ishin abuzuar seksualisht. Të tjerë, deri në moshën katërmbëdhjetë vjeç, ishin rrahur dhe detyruar të kryenin punë të rënda nga vetë kujdestarët që paguheshin për t’i mbrojtur.

Detaji që e ktheu çështjen e Shkodrës nga një krim në një akuzë ndaj sistemit erdhi nga vetë inspektorati i punës i qeverisë. Drejtori i tij deklaroi publikisht se asnjë punonjës social nuk e kishte vizituar jetimoren e Shkodrës për tre vjet. Kur bashkia më në fund u detyrua të caktonte një, personi i caktuar nuk ishte i kualifikuar për punën. Një specialiste komunikimi për bamirësinë e fëmijëve World Vision vuri në dukje se qendra të tilla në Shqipëri nuk zotëronin as një Politikë për Mbrojtjen e Fëmijës — dokumentin bazë që rendit standardet dhe procedurat që duhen ndjekur kur një fëmijë dëmtohet. Shqipëria, vërejti ajo, punësonte vetëm një grusht punonjësish të mbrojtjes së fëmijëve në një kohë kur vendi kishte rreth 800.000 të mitur dhe nivele të larta dhune ndaj tyre. Fëmijët në Shkodër nuk u dështuan nga një ligj që mungonte. Ata u dështuan nga një shtet që e shkroi ligjin dhe pastaj nuk pranoi ta plotësonte me personel, ta financonte, apo të shihte.

E njëjta cenueshmëri që i la grabitqarët të hyjnë, i la edhe fëmijët të dalin, në duar të tjera. Në nëntor të vitit 2018, Shërbimi Informativ Shtetëror i Shqipërisë njoftoi se kishte goditur një grup të krimit të organizuar që kishte shitur më shumë se tridhjetë fëmijë te të huajt përmes birësimit të paligjshëm. Të dyshuarit, thanë prokurorët, përdorën shantazhin, shtrëngimin dhe mashtrimin për të detyruar nëna në rrethana të dëshpëruara të çonin shtatzëninë deri në fund dhe të dorëzonin të porsalindurit; disave prej nënave iu tha se foshnjat e tyre kishin lindur rëndë të sëmura ose kishin vdekur. Fëmijët u transferuan fillimisht në jetimore, pastaj u dorëzuan më tej me dokumente të falsifikuara te familje të huaja, në kundërshtim me një ligj që u jep përparësi birësimeve shqiptare. Jetimorja, institucioni i fundit i shpresës për një fëmijë të braktisur, ishte kthyer në një stacion ndërmjetës në një treg.

LIGJET QË DUKEN BUKUR NË LETËR

Përballë çështjeve si këto, shteti shqiptar bëri atë që di ta bëjë mirë: ligjëroi. Në shkurt të vitit 2017, Kuvendi miratoi Ligjin për të Drejtat dhe Mbrojtjen e Fëmijës, i përshëndetur nga UNICEF si një moment historik që e njihte fëmijën si bartës të të drejtave dhe e detyronte qeverinë qendrore e vendore të merrte masa mbrojtëse të menjëhershme. Po atë vit erdhi një Kod i posaçëm i Drejtësisë Penale për të Mitur. Në korrik të vitit 2022, Kuvendi miratoi një Ligj për Regjistrin Kombëtar të Autorëve të Krimeve Seksuale — një mekanizëm për monitorimin e atyre që kryejnë krime seksuale, me theks të veçantë te mbrojtja e fëmijëve, i hartuar kryesisht nga organizata për të drejtat e fëmijëve CRCA/ECPAT dhe i paraqitur si nismë ligjore e një deputeti pas një vale çështjesh të tmerrshme. Qeveria shtoi mbi këto strategji kombëtare: një Agjendë Kombëtare për të Drejtat e Fëmijës 2021–2026, një Program për Mbrojtjen e Fëmijës 2022–2024, një Agjenci Shtetërore për Mbrojtjen e të Drejtave të Fëmijës, një Këshill Kombëtar brenda zyrës së kryeministrit. Në vitin 2023, Bashkimi Evropian vuri në dukje se korniza ligjore e Shqipërisë për fëmijët pasqyronte gjithnjë e më shumë standardet ndërkombëtare.

Është një ndërtesë mbresëlënëse, dhe nga larg duket si një vend që e ka zgjidhur problemin e vet. Largësia është mashtrimi. Sepse në çdo pikë ku ligji duhej të kthehej në mbrojtje — një punonjës social në një dhomë, një agjenci e financuar, një regjistër i zbatuar, një inspektor i trajnuar — struktura hollohet deri në hiç.

Vetë njerëzit që e ndërtuan kornizën e thonë këtë. Drejtori ekzekutiv i CRCA/ECPAT, vetë organizata që shkroi ligjin për regjistrin e autorëve të krimeve seksuale, ka deklaruar haptazi se, ndonëse qeveria ka ndërmarrë disa hapa serioz, nuk ka një qëndrim të unifikuar, për shkak të mungesës së profesionistëve nëpër institucionet e Shqipërisë. Ai ka vënë në dukje se Ministria e Arsimit ka qenë e papërgatitur t’i reformojë sistemet e veta për t’iu përgjigjur abuzimit seksual të fëmijëve, dhe se vendit ende i mungon një model vërtet gjithëpërfshirës që lidh nivelin kombëtar me atë vendor. Një analizë e pavarur financimi zbuloi se paratë e alokuara për mbrojtjen e fëmijëve mbeten shumë të pakta, se buxhetet kombëtare nuk kanë specifikën për të gjurmuar se çfarë shpenzohet realisht, dhe se nuk ekziston asnjë alokim i qartë as për agjencinë shtetërore të ngarkuar me mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve. Ligjet u miratuan. Mjetet për t’i bërë ato realitet nuk u siguruan.

Pasojat duken në të njëjtat vende ku ndodhën çështjet e vjetra. Në fund të vitit 2023, rreth pesëqind fëmijë mbeteshin në institucione rezidenciale të kritikuara për mungesë shërbimesh të specializuara dhe personeli mbështetës — i njëjti lloj institucionesh ku ndodhi abuzimi në Shkodër. Një raport i shoqërisë civile në vitin 2024 vlerësoi se të paktën 2.600 fëmijë jetonin në situatë rruge, shumica e tyre të përdorur për lypje. Vetë monitoruesit e Shqipërisë e përshkruajnë zbatimin e ligjeve të saj për mbrojtjen e fëmijëve si jokonsistent, të penguar nga mungesa e burimeve dhe e personelit. Regjistri ekziston; strategjitë ekzistojnë; agjencitë ekzistojnë. Ajo që nuk ekziston me siguri është punonjësi social që viziton jetimoren, buxheti që paguan për kujdes të specializuar, inspektori që kontrollon bamirësinë, zbatimi që e kthen një të drejtë të shtypur në një fëmijë të mbrojtur.

HESHTJA QË MBRON ABUZUESIN

Edhe një ligj plotësisht i zbatuar do të përplasej me një dështim të dytë që asnjë statut nuk e ka shëruar: heshtjen. Sociologët shqiptarë që e kanë shqyrtuar modelin përshkruajnë një kulturë në të cilën abuzimi i një fëmije është gjëja e fundit që një familje do të lejojë veten ta emërtojë. Viktimat fajësohen ose kërcënohen për të heshtur; abuzimi trajtohet si një tabu tepër e turpshme për t’u shprehur; fëmijët humbasin besimin te të rriturit që nuk veprojnë dhe mësojnë se zbulimi sjell ndëshkim e jo shpëtim. Shifrat zyrtare janë një nënnumërim, dhe njerëzit që i studiojnë e thonë këtë haptazi. Një grabitqar, vuri në dukje një sociolog, është i durueshëm dhe i sofistikuar, duke e studiuar fëmijën dhe duke goditur vetëm kur është i sigurt për heshtjen që do të pasojë.

Ajo heshtje përforcohet në çdo nivel — nga familja që ka frikë nga turpi, nga komuniteti që shikon anash, nga institucioni që nuk raporton, dhe nga një sistem drejtësie që shumë shpesh i është përgjigjur krimeve më të rënda ndaj fëmijëve me reagimin më të butë në dispozicion. Vendimet gjyqësore shqiptare, të mbledhura nga studiues, tregojnë çështje në të cilat krimet seksuale ndaj fëmijëve të vegjël u zbutën në dënim, në të cilat abuzuesit morën dënime me kusht, në të cilat gjyqtarët përmendën mungesën e rezistencës fizike të një fëmije ose pendesën e shpallur të një abuzuesi si arsye për mëshirë. Kur shteti që dështoi të parandalonte abuzimin dështon edhe ta ndëshkojë atë, mesazhi për familjen tjetër që po vendos nëse të dalë përpara është i pangatërrueshëm.

ÇFARË TREGOJNË SË BASHKU KËTO ÇËSHTJE

Të vendosura njëra pas tjetrës, të dhënat nuk përshkruajnë një varg tragjedish të izoluara, as një shtet që e injoroi problemin. Ato përshkruajnë një shtet që e emërtoi problemin me saktësi, shkroi ligje kundër tij, fitoi lëvdata për ato ligje — dhe pastaj dështoi t’i çonte ato në dhomat ku fëmijët jetojnë vërtet. Bamirësive të huaja iu lejua të vepronin midis fëmijëve jetimë pa verifikim e pa mbikëqyrje. Jetimoret shtetërore kaluan vite pa vizitën e një punonjësi të vetëm social. Kujdestarë të punësuar nga qeveria u bënë abuzues. Të porsalindur të cenueshëm u kanalizuan përmes sistemit të kujdesit në një tregti të paligjshme eksporti. Dhe pas çdo skandali, shteti kapej pas një ligji tjetër, një strategjie tjetër, një agjencie tjetër, ndërsa linte të pakryer pajisjen me personel, financimin dhe zbatimin.

Fëmijët në qendër të këtyre çështjeve ndanin një tipar mbi të gjitha: ishin fëmijët që nuk kishin njeri për t’i mbrojtur — jetimë, fëmijë romë, të braktisurit, të varfrit, të institucionalizuarit. Ishin pikërisht fëmijët për të cilët shteti, sipas ligjeve të veta, kishte marrë përgjegjësinë. Ajo përgjegjësi tani mbush vëllime legjislacioni dhe u përgjigjet, në letër, të gjitha standardeve ndërkombëtare. Pyetja që dekada e fundit vazhdon ta shtrojë — dhe që regjistri, agjenda dhe agjencia ende nuk i janë përgjigjur — është nëse Shqipëria do ta financojë dhe zbatojë ndonjëherë mbrojtjen që e ka shkruar me aq kujdes, apo nëse fëmijët e saj do të mbeten të sigurt vetëm në letër, dhe të ekspozuar kudo tjetër.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.