Shqipëria, BE-ja dhe Politikat LGBTQ që po Bombardojnë Shqiptarët

SIMBOLI DHE ANËTARËSIMI: SI E PERFORMON SHQIPËRIA REFORMËN LGBT PËR BRUKSELIN

Në fund të tetorit 2025, Komisioni Europian publikoi raportin e tij vjetor mbi progresin e Shqipërisë drejt anëtarësimit në Bashkimin Europian. Mes shumë rekomandimeve, raporti i kërkoi qeverisë shqiptare të “demonstrojë një nivel të lartë ambicie” në përafrimin e legjislacionit për barazinë gjinore me ligjin e BE-së. Dy javë më vonë, në natën e 6 nëntorit, Parlamenti shqiptar miratoi një Ligj të ri për Barazinë Gjinore. Të nesërmen në mëngjes, Komisioni Europian e mirëpriti publikisht ligjin. Komisioneri për Zgjerimin e quajti, me gjuhë të thjeshtë dhe pa ironi, “një hap drejt BE-së”. Një rekomandim i bërë në Bruksel. Një ligj i miratuar në Tiranë. Një shpërblim i kthyer sërish në Tiranë. I gjithë cikli zgjati katërmbëdhjetë ditë.

Ky cikël katërmbëdhjetëditor është historia për të cilën flet ky artikull. Jo për përmbajtjen e ndonjë ligji të veçantë, por për sistemin që i prodhon ato. Jo për pyetjen nëse të drejtat LGBT janë të mira apo të këqija — një pyetje së cilës shqiptarë të arsyeshëm mund t’i përgjigjen ndryshe — por për mënyrën se si statusi ligjor i një pakice të cenueshme është kthyer në monedhë shkëmbimi në një transaksion mes qeverisë shqiptare dhe Brukselit, i paguar me para europiane që rikthehen më pas tek një konstelacion i vogël OJQ-sh, puna e të cilave, sado me qëllime të mira, ekziston sepse dikush në Bruksel është i gatshëm ta financojë.

Kjo është arkitektura. Dhe sapo ta shohësh, nuk mund të bësh sikur nuk e sheh më.

TUBACIONI I FINANCIMIT

Bashkimi Europian nuk e fsheh që financon aktivizmin LGBT në Shqipëri. Projektet i publikon vetë në faqet e tij zyrtare. Shërbimi Europian për Veprim të Jashtëm, krahu diplomatik i BE-së, mban një faqe projekti për një nismë të quajtur “Promovimi i të Drejtave, Përfshirjes, Dinjitetit dhe Barazisë për LGBT në Shqipëri” — e shkurtuar PRIDE. Faza e parë, PRIDE I, zgjati nga shkurti 2018 deri në shkurt 2020. Një projekt pasues, PRIDE II, vazhdoi aty ku kishte mbetur. Synimi i deklaruar është “fuqizimi i OShC-ve” — organizatave të shoqërisë civile — për të zhvilluar “një strategji kombëtare avokimi LGBT” dhe për të ofruar shërbime për individët LGBT në Shqipëri. Faqja e delegacionit të EEAS në Shqipëri përmend, si aktivitet specifik të projektit, “mbështetje në ofrimin e shërbimeve për 350 individë LGBT përmes qendrës komunitare Aleanca.”

Aleanca LGBT është përfituesi kryesor i përmendur me emër. ILGA-Europe, organizata ombrellë europiane e avokimit LGBT, dokumentoi në raportin e saj vjetor për Shqipërinë në vitin 2024 se Aleanca, me financim nga donatorët, kishte ofruar deri në nëntor 2023 testime të shpejta për HIV dhe IST për 1,538 persona dhe kishte rimbursuar shpenzime mjekësore për rreth 179 raste. Vetë puna është reale, dhe një pjesë e saj — testimi dhe trajtimi — është lloj ndërhyrjeje në shëndetin publik që çdo vëzhgues i ndershëm do ta konsideronte të vlefshme. Pyetja që shtron ky artikull nuk është nëse puna është reale. Pyetja është kush vendos se çfarë pune bëhet, dhe pse.

Financimi shtrihet edhe më lart në zinxhir. Komisioni Europian mbështet drejtpërdrejt një grup të vogël organizatash ombrellë LGBT në nivel europian përmes programit të tij “Citizens, Equality, Rights and Values” — mes tyre ILGA-Europe, Organizata Ndërkombëtare e të Rinjve dhe Studentëve Lezbike, Gej, Biseksualë, Transgjinorë dhe Queer, si dhe Transgender Europe. Këto janë organizatat që hartojnë modele legjislative, prodhojnë renditjet vjetore Rainbow Map, trajnojnë avokatë kombëtarë dhe shpërndajnë ekspertizën drejt vendeve si Shqipëria. Përtej kësaj, BE-ja ka rezervuar rreth pesëmbëdhjetë milionë euro për “barazi, përfshirje dhe diversitet” në kuadër të Programit Tematik për të Drejtat e Njeriut dhe Demokracinë në ciklin buxhetor 2021-2027 të instrumentit të saj kryesor të ndihmës së jashtme, NDICI. Shqipëria, si vend kandidat, përfiton nga një instrument i veçantë para-anëtarësimi, IPA, i cili ka financuar vazhdimisht punën e shoqërisë civile, përfshirë edhe në këtë fushë.

Struktura është e drejtpërdrejtë: Brukseli financon organizatat europiane të avokimit. Këto organizata vendosin standardet. Brukseli më pas vlerëson Shqipërinë sipas këtyre standardeve në raportin e tij vjetor të zgjerimit. Dhe Brukseli financon veçmas OJQ-të shqiptare për të bërë punën lokale të përmbushjes së tyre. Cikli mbyllet. Të njëjtat institucione që shkruajnë testin financojnë tutorët që përgatisin nxënësin, dhe më pas korrigjojnë provimin.

Nxitja e Anëtarësimit

Kjo është pjesa e historisë që duhet kuptuar pa paragjykim apo panik. Bashkimi Europian, si projekt politik, ka vlera. Ai ka të drejtë t’u kërkojë vendeve kandidate të përafrohen me ato vlera. Nuk ka asgjë skandaloze në faktin që Brukseli i kërkon Shqipërisë të përafrojë kuadrin e saj ligjor për të drejtat e pakicave me ligjin e BE-së. Skandali, nëse ka një të tillë, qëndron në mënyrën si është përgjigjur qeveria shqiptare — duke e trajtuar atë përafrim si kategori prokurimi dhe jo si projekt serioz zhvillimi shoqëror.

Lexoni vetë vlerësimet e BE-së për Shqipërinë gjatë dy viteve të fundit dhe një model bëhet i dukshëm. Raporti i Komisionit Europian për vitin 2024 arriti në përfundimin se “kuadri ligjor dhe institucional për personat lezbike, gej, biseksualë, transgjinorë, interseks dhe queer (LGBTIQ) në Shqipëri është pjesërisht i përafruar me acquis të BE-së dhe standardet europiane.” Fjala “pjesërisht” mban mbi supe shumë kuptim. Do të thotë: ka ligje në letër, por ato mbeten të pamjaftueshme. Raporti i vitit 2025 e ashpërsoi rekomandimin, duke kërkuar më shumë ambicie. Brenda pak javësh, Ligji për Barazinë Gjinore u miratua. Komisioneri e përgëzoi. Procesi i anëtarësimit eci përpara.

Por këtu është pjesa ku Brukseli duket se nuk dëshiron të ndalet shumë. Rainbow Map i ILGA-Europe — i prodhuar nga një organizatë e financuar nga BE-ja, duke përdorur metodologji që Brukseli në praktikë e ka miratuar — e renditi Shqipërinë me 35.45 për qind në vitin 2025. Kjo ishte një rënie nga 36.38 për qind në vitin 2024. Shqipëria miratoi ligje. Rezultati real u ul. Teatri legjislativ u intensifikua. Gjendja reale e personave LGBT në Shqipëri, sipas vetë organizatës mbi metodologjinë e së cilës mbështetet Brukseli, u përkeqësua lehtë.

Në çdo fushë tjetër politike, ky hendek mes prodhimit legjislativ dhe rezultatit real do të quhej ajo që është: dështim. Në politikën e anëtarësimit në BE, quhet progres, sepse e vetmja gjë që ka rëndësi është nëse kutia shënohet në raportin e vitit të ardhshëm. Qeveria Rama e ka mësuar këtë. Gjëra të tjera që mund të bënte — rregullimi i kaosit në kujdesin parësor shëndetësor, ndalimi i ikjes së mjekëve dhe infermierëve, rregullimi i ushqimeve ultra-të përpunuara në shkolla, hapja e kontratave të errëta të survejimit me kompani të huaja — do të kërkonin reforma reale institucionale që zgjasin me vite dhe zemërojnë grupe të fuqishme interesi. Miratimi i një Ligji për Barazinë Gjinore para raportit të ardhshëm të progresit nuk zemëron askënd që Ramës i duhet ta mbajë të kënaqur dhe kënaq këdo në Bruksel që ai ka nevojë të kënaqë. Në terma të pastër të ekonomisë politike, është reforma me kthimin më të lartë të mundshëm.

KUSH PAGUAN ÇMIMIN

Argumenti që bën ky artikull është se ky sistem është i keq për dy grupe shqiptarësh, dhe nuk ka pse të jetë i keq për asnjërin prej tyre.

Grupi i parë është numri i vogël i shqiptarëve që janë realisht transgjinorë. Nuk ka një numërim të besueshëm, por popullsia ekziston, dhe anëtarët e saj janë, sipas çdo leximi të ndershëm të shoqërisë shqiptare, të cenueshëm. Shqipëria është një vend kulturorisht konservator, ku regjistrimi i vitit 2011 tregoi se vetëm 2.5 për qind e popullsisë identifikohej si ateiste — një shoqëri ku traditat fetare dhe familjare mbeten thellësisht të rrënjosura edhe pas dyzet e pesë vitesh ateizëm shtetëror të imponuar. Brenda kësaj kulture konservatore, tubacioni BE–OJQ injekton një debat publik me dukshmëri të lartë mbi identitetin transgjinor, të formuluar në gjuhën politike të aktivizmit për të drejtat e njeriut dhe të amplifikuar nga vëmendja mediatike sa herë që një pjesë legjislacioni del për votim.

Për një person të vërtetë transgjinor në Tiranë, Shkodër apo Korçë që thjesht dëshiron të jetojë një jetë të qetë, të tranzicionojë me mbështetje mjekësore dhe familjare, dhe të mos bëhet simbol i asgjëje — kjo nuk është dhuratë. Është barrë. Realiteti i tyre privat po rekrutohet në një performancë politike, qëllimi i së cilës nuk është mirëqenia e tyre, por tabela e pikëve të anëtarësimit të Shqipërisë. Ata bëhen, kundër vullnetit të tyre, një temë. Dhe në një shoqëri ku të bëhesh temë e luftës kulturore mund të nënkuptojë humbjen e një pune, të një familjeje apo të një vendi në komunitet, zhurma mund të dëmtojë pikërisht njerëzit që pretendon të ndihmojë. Andrew Sullivan, shkrimtari i të drejtave gej që e ka bërë këtë argument prej dekadash në kontekstin amerikan, e quan këtë dallimin mes çlirimit dhe teatrit. Çlirimi i lejon njerëzit të jetojnë. Teatri i përdor ata.

Grupi i dytë janë prindërit dhe fëmijët shqiptarë — veçanërisht prindërit e adoleshentëve, të cilët po lexojnë, shikojnë, lëvizin në rrjete sociale dhe përpiqen të kuptojnë një fëmijë humoret dhe identitetet e të cilit janë në ndryshim, siç kanë qenë gjithmonë humorët dhe identitetet adoleshente. Kur biseda kulturore përreth rrit volumin mbi pyetjet e identitetit — siç po ndodh tani, pjesërisht sepse organizatat e financuara nga BE-ja janë profesionalisht të përkushtuara ta mbajnë volumin lart — disa prindër, duke vepruar nga dashuria, mund ta interpretojnë kompleksitetin normal të zhvillimit përmes kornizës që dëgjojnë më fort, atë te trangjinitetit.

Kjo nuk është një shqetësim hipotetik. Është një shqetësim që ka sjellë rikalibrime serioze në establishmentet mjekësore të Suedisë, Finlandës, Mbretërisë së Bashkuar dhe Holandës gjatë viteve të fundit, ku klinikat pediatrike të identitetit gjinor kanë shtrënguar protokollet e tyre pikërisht për shkak të frikës mbi këtë dinamikë. Këto debate po zhvillohen brenda rrymës kryesore mjekësore, në vende me institucione shumë më të forta sesa Shqipëria. Mendimi se Shqipëria, me institucione më të dobëta, politikë më performative dhe një sektor OJQ-sh të financuar nga BE-ja që stimulohet të mbajë të lartë nivelin e aktivizmit, mund ta menaxhojë këtë dinamikë më mirë se Stokholmi apo Helsinki, nuk është mendim serioz.

PYETJA QË QEVERIA NUK DO T’I PËRGJIGJET

Qeveria e Edi Ramës, prej vitesh, e ka trajtuar miratimin ndërkombëtar si të mirën më të lartë politike. Prandaj ai ndërtoi marrëdhënie personale me figura të njohura perëndimore. Prandaj fluturoi në Abu Dhabi për të negociuar personalisht kontrata survejimi me G42. Prandaj emëroi një inteligjencë artificiale si Ministre të Prokurimit Publik dhe e quajti gjestin inovacion. Ligji për Barazinë Gjinore i nëntorit 2025 i përket të njëjtit model. Është një performancë për një audiencë, dhe audienca ndodhet në Bruksel, jo në Tiranë.

Ajo që mungon në këtë performancë është biseda që një vend serioz do të kishte me veten për mënyrën si të integrojë një pakicë të vogël dhe të cenueshme në një shoqëri thellësisht tradicionale. Kjo bisedë nuk mund të financohet nga jashtë. Nuk mund të porositet nga një strategji avokimi e BE-së. Ajo do të duhej të zhvillohej, ngadalë dhe me respekt, nga shqiptarët, sipas kushteve shqiptare, në gjuhën shqipe, me shumicën konservatore dhe pakicën LGBT të njohura të dyja si palë legjitime në të. Në fund të viteve të dialogut të vështirë, do të prodhonte diçka që mund të ishte më e mirë se modeli aktual europian në disa drejtime dhe më e dobët në të tjera — por do të ishte shqiptare, dhe do të kishte legjitimitet.

Kjo bisedë nuk po ndodh. Nuk po ndodh sepse sistemi, ashtu siç është projektuar aktualisht, nuk e kërkon atë. BE-ja ofron ligje në këmbim të anëtarësimit. Qeveria shqiptare furnizon ligjet. Paratë e BE-së financojnë OJQ-të që hartojnë, promovojnë dhe monitorojnë ligjet. Shqiptarët realë jetët e të cilëve preken nga këto ligje — si ata për të cilët ligjet supozohet të jenë, ashtu edhe ata që duhet të jetojnë pranë tyre si shumicë shoqërore — mungojnë në tryezë.

Kjo nuk është histori për të drejtat LGBT. Është histori për mënyrën se si një shqetësim real njerëzor është kthyer në produkt politik, dhe për mënyrën se si ai produkt po marketohet, prodhohet dhe shitet nga një marrëveshje që nuk u shërben njerëzve në emër të të cilëve flet dhe nuk konsulton njerëzit që ndryshon. Shqiptarët në tryezën e këtij transaksioni janë Edi Rama dhe një grusht drejtorësh OJQ-sh. Të gjithë të tjerëve u thuhet se gjithçka po bëhet për ta. Ata kanë të drejtë të pyesin nëse kjo është e vërtetë.

E Vërteta — ku e vërteta fiton gjithmonë.