Si luajti Vuçiçi me Amerikën dhe Rusinë deri në ditën e fundit

Më 27 shtator, Aleksandar Vuçiç dha dorëheqjen nga posti i presidentit të Serbisë. Në javën para saj, ai u takua me sekretarin amerikan të Shtetit, Marco Rubio, dhe i telefonoi Vladimir Putinit. Të dyve u foli për partneritet. Ja çfarë tregojnë dokumentet për secilën bisedë, dhe çfarë nuk dihet ende.

Katër ditë, dy kryeqytete

Të mërkurën, më 23 shtator, në Nju Jork, Vuçiç u pa shkurt me Rubion dhe e falënderoi për deklaratat e tij për Serbinë. Të enjten u takua me ministrin rus të Jashtëm, Sergej Lavrov, i cili i përçoi “përshëndetjet më të ngrohta” të Putinit. Të shtunën i telefonoi vetë Putinit. Të dielën dha dorëheqjen.

Pas bisedës me Putinin, Vuçiç foli vetë për vijën që duhet të ndjekin pasardhësit e tij. Sipas gazetës Danas, ai shprehu shpresën që presidentët e ardhshëm të Serbisë të kenë parasysh interesat e vendit dhe “ruajtjen e atij lloji balance dhe atij lloji përgjegjësie ndaj të gjithë subjekteve të rëndësishme të politikës ndërkombëtare”.

Ky shkrim e ndjek atë balancë në javën e fundit të presidencës së tij, me fjalët dhe dokumentet e vetë palëve.

Uashingtoni: “partneritet strategjik”

Dy muaj më parë, marrëdhënia me SHBA-në kishte marrë një kornizë të re. Më 17 korrik, Rubio dhe ministri serb i Jashtëm, Marko Gjuriç, hapën raundin e parë të Dialogut Strategjik SHBA–Serbi. Gjuriç e quajti atë “një moment historik në marrëdhëniet serbo-amerikane”.

Nga dialogu dolën dy memorandume, për energjinë dhe për programin Fulbright, si dhe anëtarësimi i Serbisë në Marrëveshjet Artemis për hapësirën. Sipas së përjavshmes Vreme, memorandumi për energjinë parashikon hidrocentralin Gjerdap 3 dhe rreth 300 milionë metra kub gaz të lëngshëm amerikan në vit. Kjo është pak përballë konsumit vjetor të Serbisë, 2,5 deri në 3,2 miliardë metra kub, por synimi është të ulë varësinë nga gazi rus.

Kandidati i Trumpit për ambasador në Beograd, Michael Young, i tha Senatit më 17 shtator se do ta nxisë Serbinë drejt një të ardhmeje “që u shërben Shteteve të Bashkuara, jo konkurrentëve si Rusia dhe Kina”.

Më 23 shtator, në një konferencë për shtyp në Nju Jork, një gazetar i kujtoi Rubios lavdërimet e Vuçiçit për të dhe për presidentin Trump. E pyeti si synon ta thellojë partneritetin. Rubio u përgjigj:

“Kemi ndërmend ta bëjmë, dhe e kemi bërë tashmë. Në këtë administratë kemi ndërmarrë hapa për t’u afruar në marrëdhëniet tona. E di që individë nga Departamenti i Shtetit dhe agjenci të tjera qeveritare e kanë vizituar tashmë vendin. Shpresoj të kem mundësi ta vizitoj edhe unë. Natyrisht, Serbia është e përfshirë në disa çështje potencialisht problematike dhe shpërthyese, për të cilat ka interes ndërkombëtar, por ky është një partneritet strategjik që duam ta thellojmë dhe kemi ndërmend ta thellojmë, ndërsa menaxhojmë disa nga problemet që mund të lindin, të cilat e di se i prekin thellë edhe ata.”

Rubio nuk tha cilat janë këto çështje. Sipas transkriptit, pyetja pasuese ishte për Ukrainën.

Po atë ditë, Vuçiç e takoi shkurt Rubion. “Mbrëmë e pashë për pak kohë edhe Marko Rubion. Jam mirënjohës për deklaratën që bëri”, tha ai më pas. Për bisedat me amerikanët tha se “nuk kemi pasur kurrë një bisedë kaq të mirë”, “të sinqertë, të hapur, pa demonstrim force”. Ai tha se pret të krijohet një koordinator që, katër herë në vit, do të punojë me përfaqësuesit amerikanë për të përshpejtuar marrëdhëniet.

Vuçiç tha gjithashtu se e ftoi përsëri Trumpin në Serbi dhe se Trump i tha që “kishte dëgjuar shumë gjëra të bukura për Serbinë”. Për këtë bisedë, burimi i vetëm është Vuçiç. Për marrëdhëniet me SHBA-në, ai e tha hapur: “Pa këtë do të kemi probleme pa fund.”

Moska: “mbështetje e gjithanshme”

Të enjten, më 24 shtator, në selinë e OKB-së, Lavrovi e përshëndeti Vuçiçin me këto fjalë: “Ju përçoj përshëndetjet më të ngrohta të presidentit Putin dhe ju uroj sukses në punën tuaj aspak të lehtë.” Vuçiç u përgjigj: “Përçojini përshëndetje të mëdha presidentit Putin dhe faleminderit për miqësinë.” Sipas agjencisë Tanjug, ata biseduan për sigurinë energjetike, dhe Vuçiç shprehu shpresën se deri në fund të shtatorit do të nënshkruhej një marrëveshje e re për gazin.

Të shtunën, më 26 shtator, Vuçiç i telefonoi Putinit. Sipas Kremlinit, biseda u bë “me nismën e palës serbe”. Procesverbali zyrtar i Kremlinit shkruan se Vuçiç:

• e uroi Putinin për “zhvillimin e suksesshëm” të zgjedhjeve për Dumën Shtetërore;
• e falënderoi Rusinë për “mbështetjen e gjithanshme” që i jep Serbisë, dhe veçanërisht për ndihmën në shuarjen e zjarreve në pyje;
• e informoi për përgatitjet e zgjedhjeve të parakohshme parlamentare;
• ndau përshtypjet nga java e nivelit të lartë të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, pra nga java kur u takua me Rubion.

Dy fjali të procesverbalit meritojnë vëmendje. E para: “Nga të dyja palët u theksua papranueshmëria e ndërhyrjes së jashtme në proceset zgjedhore.” E dyta: krerët e dy shteteve “vunë në dukje nevojën e ruajtjes së arkitekturës së Dejtonit në Bosnjë e Hercegovinë dhe të sigurimit të të drejtave dhe interesave legjitime të Republikës Serbe”. Kremlini e përshkroi bisedën si “të ngrohtë dhe miqësore”.

Procesverbali i Kremlinit nuk e përmend dorëheqjen. Vuçiç e përmendi. Në videon që publikoi po atë ditë, ai tha se e njoftoi Putinin që do të jepte dorëheqjen të nesërmen dhe se e falënderoi Rusinë dhe Putinin “për bashkëpunimin në 14 vitet e fundit”.

Vuçiç foli edhe për çmimin. Sipas tij, Serbia e merr gazin rus me rreth 318 euro për 1.000 metra kub, ndërsa në treg çmimi ishte atë ditë 868 euro. Ai tha se ishte “i sigurt” që aneksi i marrëveshjes do të zgjatej nga e hëna. Për kompaninë e naftës NIS tha se “problemi është më i ndërlikuar”.

Çfarë mban në dorë secila palë

Balanca e Vuçiçit nuk është vetëm diplomaci. Të dyja kryeqytetet mbajnë në dorë diçka që Serbia nuk e ka të lehtë ta zëvendësojë.

Moska mban gazin. Serbia e merr shumicën e gazit nga Rusia, me një marrëveshje që zgjatet me anekse të shkurtra. Sipas Vuçiçit, çmimi rus është më pak se gjysma e çmimit të tregut. Aneksi i fundit skadonte në fund të shtatorit. Deri të hënën në mëngjes nuk gjetëm konfirmim zyrtar që është zgjatur.

Uashingtoni mban NIS-in. Kompania e naftës NIS zotëron të vetmen rafineri të Serbisë, e cila plotëson rreth 80 për qind të nevojës së vendit për karburant, sipas Reuters. Shumica e aksioneve është në pronësi ruse, prandaj SHBA-ja i shpalli sanksione në fillim të vitit 2025. NIS-i punon me leje të përkohshme nga Zyra amerikane për Kontrollin e Aseteve të Huaja (OFAC). E fundit, e njoftuar më 28 gusht, skadon më 30 shtator. Më 24 shtator, NIS-i njoftoi se kërkoi një leje të re.

NIS-i është pika ku takohen të dyja palët. Aksionet ruse janë në proces shitjeje te kompania hungareze MOL, ndërsa leja amerikane mban rafinerinë në punë gjatë kësaj kohe. Sipas vetë Vuçiçit, në bisedën me Putinin u fol edhe për NIS-in, por nuk u njoftua asnjë zgjidhje.

Pas dorëheqjes: Moska foli brenda një dite

Të hënën, më 28 shtator, zëdhënësi i Kremlinit, Dmitrij Peskov, tha: “Sigurisht, marrëdhëniet midis Rusisë dhe Serbisë qëndrojnë shumë më lart se thjesht marrëdhëniet me personalitete të veçanta.” Ai shtoi se Moska është e bindur që marrëdhëniet do të kenë “një zhvillim të mëtejshëm shumë, shumë konstruktiv”.

Deri të hënën në mëngjes, E Vërteta nuk gjeti asnjë deklaratë publike për dorëheqjen nga Departamenti i Shtetit, Shtëpia e Bardhë apo Ambasada amerikane në Beograd. [SHTO PAS DËRGIMIT: E Vërteta i dërgoi pyetje Departamentit të Shtetit më … Përgjigjja / Deri në publikim nuk morëm përgjigje.]

Në Kongres, toni është tjetër. Më 27 gusht, republikani Joe Wilson dhe demokrati Bill Keating paraqitën projektligjin SRBIJA. Ai do ta detyronte sekretarin e Shtetit të ndërpresë pjesëmarrjen në Dialogun Strategjik, përveç nëse trajton, të paktën, çështje si “sigurimi i zgjedhjeve të lira dhe të ndershme në Serbi” dhe “marrëdhëniet e Serbisë me Rusinë, Kinën dhe Iranin”. Është projektligj, jo ligj.

Më 15 shtator, në një seancë të nënkomisionit për Evropën të Dhomës së Përfaqësuesve, Wilson shprehu “shqetësim legjitim” se zgjedhjet e 25 tetorit nuk do të jenë të lira dhe të ndershme. Zëvendësndihmëssekretari i Shtetit, Daniel Lawton, u përgjigj se SHBA-ja “po i ndjek me kujdes përgatitjet për zgjedhjet”, sipas mediave serbe që raportuan nga seanca. Më 24 shtator, Wilson i kërkoi Partisë Popullore Evropiane të ndërpresë lidhjet me partinë e Vuçiçit, SNS-në, sepse, sipas tij, ajo “nuk është e angazhuar për konkurrim demokratik”.

Rreshti i Kremlinit për “ndërhyrjen e jashtme në proceset zgjedhore” erdhi njëmbëdhjetë ditë pas asaj seance. Procesverbali nuk thotë kujt i drejtohet.

Çfarë nuk dihet

Dorëheqja nuk ishte surprizë. Vuçiç e paralajmëroi në një tubim të SNS-së më 27 qershor, dhe më 11 shtator tha se do ta jepte pas kthimit nga Nju Jorku. Plani ishte publik prej muajsh. Por disa pyetje mbeten pa përgjigje:

• A e njoftoi Vuçiç Uashingtonin paraprakisht, ashtu siç e njoftoi Putinin një ditë më parë?
• Çfarë i tha Putinit për takimet me Rubion dhe Trumpin?
• Cilat janë çështjet “potencialisht problematike dhe shpërthyese” që përmendi Rubio?
• Kujt i drejtohet rreshti për “ndërhyrjen e jashtme” në procesverbalin e Kremlinit?
• A do ta zgjasë OFAC-u lejen e NIS-it pas 30 shtatorit, dhe a u nënshkrua aneksi për gazin rus?

Pyetja

Vuçiç nuk po largohet nga skena. Ai ka thënë se do ta drejtojë listën e SNS-së në zgjedhjet e 25 tetorit, si kandidat për kryeministër. Balanca e tij do të provohet shpejt: leja amerikane për NIS-in skadon të mërkurën, gazi rus varet nga një aneks, dhe në Kongres ka një projektligj që do ta lidhte partneritetin me zgjedhjet dhe me marrëdhëniet me Rusinë.

Në të njëjtën javë, Vuçiç tha se me amerikanët “nuk kemi pasur kurrë një bisedë kaq të mirë”, ndërsa Lavrovit i tha “faleminderit për miqësinë”. Uashingtoni flet për një partneritet që synon, veç të tjerash, të ulë varësinë e Serbisë nga Rusia. Në procesverbalin e Kremlinit, Vuçiç falënderon për “mbështetje të gjithanshme”, dhe Peskovi flet për marrëdhënie që qëndrojnë mbi personat.

Të gjitha këto deklarata janë publike. Pyetja mbetet për lexuesin: kur njëra fuqi kërkon hapur të ulë ndikimin e tjetrës, sa gjatë mund t’u premtosh të dyjave? Dhe kur balanca të mos mbajë më, kush do ta paguajë çmimin?

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.