Spanja mbyll qiellin e saj për Amerikën

Vendimi i Madridit për të ndaluar avionët ushtarakë amerikanë nga hapësira e saj ajrore është sfida më e drejtpërdrejtë ndaj supozimeve operative të NATO-s që nga themelimi i aleancës.

Telefonata midis Madridit dhe Uashingtonit që mund ta kishte parandaluar këtë moment nuk ndodhi kurrë. Në vend të saj, në mëngjesin e së hënës, më 30 mars, ministrja spanjolle e Mbrojtjes, Margarita Robles, doli para mikrofonëve dhe konfirmoi atë që burime ushtarake spanjolle i kishin thënë tashmë gazetës El País: Spanja kishte mbyllur hapësirën e saj ajrore për çdo avion ushtarak amerikan të lidhur me Operacionin “Epic Fury”, fushata amerikano-izraelite kundër Iranit që filloi më 28 shkurt.

“As bazat nuk janë të autorizuara dhe, natyrisht, as përdorimi i hapësirës ajrore spanjolle nuk është i autorizuar për asnjë veprim që lidhet me luftën në Iran,” tha Robles, duke e quajtur luftën “thellësisht të paligjshme dhe thellësisht të padrejtë”.

Njoftimi ishte kulmi i një përkeqësimi njëmujor mes Uashingtonit dhe njërit prej partnerëve të tij më të vjetër evropianë — një përplasje e zhvilluar publikisht, e shoqëruar me kërcënime presidenciale dhe e ndjekur me vëmendje nga çdo kryeqytet tjetër i NATO-s, ndërsa qeveritë vendosin në heshtje në cilën anë të vijës do të qëndrojnë.

Pasojat praktike erdhën para njoftimit. Të paktën nëntë avionë furnizues ajrorë Boeing KC-135 Stratotanker u zhvendosën nga baza ajrore Morón në Ramstein të Gjermanisë. Avionë mbështetës u transferuan në RAF Fairford në Angli, ku po vendoseshin bombardues B-52 dhe B-1. Refuzimi i Spanjës gjithashtu ndaloi që avionët furnizues tashmë të vendosur në territorin e saj të furnizonin bombarduesit në fluturim — një element kritik për zgjatjen e rrezes së tyre operative mbi një teatër lufte mijëra kilometra larg.

Humbja nuk ishte vetëm logjistike. Spanja ndodhet në cepin jugperëndimor të Evropës, duke kontrolluar hyrjen e Atlantikut dhe Mesdheun perëndimor. Për operacione goditëse me rreze të gjatë kundër Iranit, ajo është një nga pozicionet më të vlefshme në hartë. Refuzimi i Spanjës i detyroi bombarduesit amerikanë të ndryshonin rrugët dhe logjistikën e tyre drejt Lindjes së Mesme.

Përplasja kishte filluar që në mëngjesin kur filluan sulmet. Operacioni “Epic Fury”, një ofensivë e përbashkët e SHBA dhe Izraelit e nisur më 28 shkurt, goditi më shumë se 1,700 objektiva iraniane në 72 orët e para, përfshirë objektet bërthamore në Natanz, Isfahan dhe Fordow. Kryeministri spanjoll Pedro Sánchez i dënoi sulmet brenda pak orësh si shkelje të së drejtës ndërkombëtare. Ministri i Jashtëm José Manuel Albares deklaroi në televizionin publik spanjoll se marrëveshja dypalëshe e mbrojtjes që rregullon bazat Rota dhe Morón, e nënshkruar në vitin 1988, kërkon autorizim spanjoll për çdo përdorim që nuk përfshihet në kuadrin e mbrojtjes kolektive të NATO-s.

“Qeveria spanjolle nuk do të autorizojë përdorimin e bazave për asgjë përtej marrëveshjes ose në kundërshtim me Kombet e Bashkuara,” tha Albares.

Uashingtoni nuk e pranoi qetësisht këtë interpretim. Donald Trump, duke folur nga Shtëpia e Bardhë, sugjeroi se SHBA mund t’i përdorte bazat gjithsesi:

“Mund ta përdorim bazën e tyre nëse duam. Mund të fluturojmë dhe ta përdorim. Askush nuk do të na thotë të mos e përdorim.”

Brenda pak ditësh, Trump u tha gazetarëve gjatë një takimi me kancelarin gjerman Friedrich Merz se kishte urdhëruar sekretarin e Thesarit Scott Bessent të “ndërpriste të gjitha marrëdhëniet” me Spanjën.

“Do ta ndërpresim gjithë tregtinë me Spanjën. Nuk duam të kemi asgjë të bëjmë me Spanjën,” tha ai.

Shtëpia e Bardhë më pas e përkeqësoi krizën: zëdhënësja Karoline Leavitt deklaroi se Spanja kishte rënë dakord të bashkëpunonte me forcat amerikane. Madridi e mohoi menjëherë dhe publikisht. Pretendimi ishte i rremë.

Kërcënimi ekonomik ka një strukturë konkrete. Tregtia dypalëshe mes Spanjës dhe SHBA arrin rreth 46 miliardë dollarë në vit. Eksportet spanjolle — kryesisht në sektorët agro-ushqimorë dhe industrialë — arrijnë rreth 16 miliardë dollarë. Spanja gjithashtu importon gati 40% të gazit të saj natyror të lëngshëm nga SHBA, duke e bërë çdo ndërprerje një armë me dy tehe.

Spanja është eksportuesi më i madh në botë i vajit të ullirit dhe shet gjithashtu pjesë automobilistike, çelik dhe kimikate në SHBA, por është më pak e cenueshme ndaj kërcënimeve të Trump se disa vende të tjera evropiane. Qeveria spanjolle tha se kishte burimet për ta përballuar ndikimin dhe do të vazhdonte të shtynte për tregti të lirë.

Mbyllja e hapësirës ajrore e shpallur të hënën e çon pozicionin e Spanjës më larg se çdo aleat tjetër i NATO-s në konfliktin aktual. Ndalimi pengon çdo avion ushtarak amerikan të fluturojë mbi territorin spanjoll, përfshirë avionë që nisen nga baza në Mbretërinë e Bashkuar ose Francë. Fluturimet emergjente mbeten të lejuara, por përjashtimi është shumë i kufizuar.

Ministri i Ekonomisë Carlos Cuerpo, në një intervistë për radion Cadena SER, tha se vendimi ishte pjesë e refuzimit të Madridit për të marrë pjesë ose kontribuar në “një luftë të nisur në mënyrë të njëanshme dhe në shkelje të së drejtës ndërkombëtare.”

Precedentët historikë ekzistojnë, por asnjëri nuk është plotësisht i ngjashëm. Në 1986, Franca dhe Italia bllokuan avionët ushtarakë amerikanë nga përdorimi i hapësirës së tyre ajrore për një operacion kundër liderit libian Moammar Gadhafi. Në 2003, Turqia refuzoi të lejonte trupat amerikane të përdornin territorin e saj për të pushtuar Irakun, megjithëse lejoi fluturime mbi territorin e saj. Franca dhe Gjermania kundërshtuan luftën në Irak, por lejuan avionët amerikanë dhe britanikë të kalonin në hapësirën e tyre ajrore.

Pozicioni i Spanjës në 2026 është më i gjerë se të gjitha këto raste: ai ndalon jo vetëm përdorimin e bazave ose aksesin tokësor, por edhe vetë qiellin, dhe këtë e bën në mes të një lufte aktive.

NATO nuk ka komentuar drejtpërdrejt, duke ia referuar pyetjet autoriteteve kombëtare. Kjo heshtje është vetë një deklaratë. Sekretari i përgjithshëm i NATO-s Mark Rutte ka mbështetur SHBA në veprimet kundër Iranit dhe tha pas bisedimeve me liderë politikë dhe ushtarakë amerikanë se “kam ndjesinë absolute se ata e dinë se ku po shkojnë.” Por aleanca nuk ka mekanizëm për të detyruar një shtet anëtar të hapë hapësirën e tij ajrore.

Ajo që NATO mund të bëjë është të mbajë mend. Lufta me Iranin ka zbuluar qartë diferencën mes angazhimeve formale të një aleance dhe vullnetit politik të anëtarëve për t’i respektuar ato kur konflikti nuk është zgjedhja e tyre.

Mbyllja e hapësirës ajrore nga Spanja mund të inkurajojë vende të tjera evropiane të vendosin kufizime të ngjashme. Italia dhe Franca refuzuan të marrin pjesë në ofensivën kundër Iranit që në fillim. Mbretëria e Bashkuar vendosi kufizimet e veta: kryeministri Keir Starmer tha se bazat britanike mund të përdoren vetëm për “qëllime specifike dhe të kufizuara mbrojtëse.”

Problemi më i thellë për Uashingtonin është strukturor. Konflikti me Iranin u nis pa mandat të NATO-s, pa rezolutë të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, dhe pa koalicionin ndërkombëtar që kishte paraprirë Luftën e Gjirit në 1991 ose ndërhyrjen në Afganistan në 2001. Natyra njëanshme e sulmeve ka shtyrë qeveritë evropiane të theksojnë pavarësinë e tyre në politikën e jashtme dhe angazhimin ushtarak.

Pozicioni i Spanjës është shprehja më e dukshme e kësaj. Por nuk është i vetmi.

Kur një aleancë që funksionon mbi supozimin e një perceptimi të përbashkët të kërcënimit zbulon se anëtarët e saj kanë pikëpamje thelbësisht të ndryshme mbi atë se cilat luftëra janë të ligjshme dhe cilat jo, pasojat operative janë të pashmangshme.

Në Madrid, zyrtarët e paraqesin këtë si një çështje parimi: një shtet sovran që përdor një marrëveshje dypalëshe dhe Kartën e OKB-së për të qëndruar jashtë një lufte që e konsideron të paligjshme.

Në Uashington, duket më shumë si një dezertim — një aleat i NATO-s që mohon aksesin në infrastrukturë që ushtria amerikane e ka përdorur dhe financuar pjesërisht për dekada, pikërisht në momentin kur është më e nevojshme.

Të dy interpretimet janë të sakta. Dhe ky është problemi që asnjëra kryeqytet nuk ka zgjidhur ende.