TË DJATHTËN SHQIPTARE QË NUK E LEJUAN KURRË TË EKZISTONTE

Shqiptarët janë, pothuajse sipas çdo matësi kulturor, një popull konservator. Ata i qëndrojnë besimit, familjes, tokës dhe kombit me një këmbëngulje që i mbijetoi sulmit më total që ndonjë shtet europian ka ndërmarrë ndonjëherë kundër të katërave. Dhe megjithatë, më shumë se tre dekada pas rënies së komunizmit, nuk ekziston në Shqipëri asnjë parti politike që e përfaqëson në mënyrë autentike këtë konservatorizëm. Ekziston një e majtë post-komuniste. Ekziston një “e djathtë” post-komuniste që nuk është as vërtet e djathtë dhe as vërtet e pavarur. Dhe ekziston, në mënyrë të dukshme, mungesa e një lëvizjeje organike konservatore-nacionaliste të llojit që gjendet pothuajse në çdo komb tjetër europian.

Kjo mungesë nuk është një aksident historik. Është produkt i historisë — i një zinxhiri të qëllimshëm ngjarjesh që nisi në vitin 1945, u forcua gjatë dyzet e pesë viteve, dhe nuk u korrigjua kurrë pas vitit 1991. Për të kuptuar pse shqiptarët nuk kanë një shtëpi politike për vlerat e tyre më të thella, duhet të nisësh me njeriun që vendosi t’i shkatërronte ato vlera krejtësisht.

I. FSHIRJA: 1945–1990

Kur komunistët e Enver Hoxhës morën kontrollin e Shqipërisë më 29 nëntor 1944, ata trashëguan një nga vendet më të pazhvilluara në Europë — dhe një nga më analfabetët. Vlerësimet akademike për analfabetizmin në vitin 1945 variojnë nga 60 deri në 80 për qind të popullsisë së përgjithshme; tek gratë, shifra arrinte në një 92 për qind tronditës. Kjo ishte një popullsi që, në pjesën më të madhe, nuk dinte të lexonte.

Hoxha e kuptoi çfarë do të thoshte kjo. Një popullsi që nuk lexon është një popullsi ku kuptimi i botës mund të ndërtohet nga e para — nga kushdo që kontrollon faqen. Regjimi e bëri zhdukjen e analfabetizmit një objektiv parësor, dhe në pamje të parë kjo ishte ndër arritjet reale të komunizmit: deri në vitet 1980, analfabetizmi pothuajse ishte zhdukur. Por Ligji i Reformës Arsimore i vitit 1946 diktonte që parimet marksiste-leniniste të përshkonin çdo tekst shkollor, dhe një ligj i vitit 1949 detyroi të gjithë qytetarët analfabetë nga mosha dymbëdhjetë deri në dyzet vjeç të ndiqnin klasa shtetërore. Regjimi i mësoi një kombi të lexonte — dhe zgjodhi çdo fjalë që ai komb do të lexonte ndërsa mësonte. Një popull i tërë mori alfabetizimin dhe ideologjinë në të njëjtin mësim, nga e njëjta dorë, në të njëjtën kohë.

Ndërsa ndërtonte mendjet e së ardhmes, regjimi po shkatërronte njerëzit e së kaluarës. Spastrimet komuniste të viteve 1944 deri 1947 shënjestruan sistematikisht, sipas vetë dokumenteve historike, “intelektualë, nacionalistë, oficerë, figura fetare dhe kundërshtarë të perceptuar, shumë prej të cilëve u arrestuan dhe u ekzekutuan pa gjyq.” Ky nuk ishte terror i rastësishëm. Ishte eliminimi i saktë i një klase të caktuar: njerëzit që mund të kishin udhëhequr një Shqipëri alternative. Nacionalistët e Ballit Kombëtar dhe monarkistët e Legalitetit — dy lëvizjet që kishin konkurruar me komunistët për kontrollin e vendit gjatë luftës — u ndoqën pa mëshirë. Ata që nuk ikën, dokumentet e thonë qartë, “u ekzekutuan.” Në vitin 1945, një gjykatë speciale dha dënime masive me vdekje ndërsa Brigadat e Ndjekjes kryenin vrasje jashtëgjyqësore në të gjithë vendin.

Burrat që shpëtuan ikën drejt Austrisë, Shteteve të Bashkuara, Australisë, Zvicrës dhe Amerikës së Jugut, ku shumë prej tyre themeluan Komitetin “Shqipëria e Lirë”, një organizatë mërgimi e mbështetur nga CIA dhe e dedikuar për rrëzimin e Hoxhës. Mbajeni mend këtë detaj. E djathta autentike shqiptare — tradita nacionaliste, antikomuniste dhe konservatore — nuk u zhduk thjesht në vitin 1945. Ajo u dëbua nga vendi dhe u shty në diasporë, ku mbijetoi në mërgim ndërsa në atdhe eliminohej fizikisht.

Pastaj erdhi sulmi mbi vetë shpirtin shqiptar. Në vitin 1967, Hoxha e shpalli Shqipërinë shtetin e parë zyrtarisht ateist në botë. Çdo fe u ndalua. Xhamitë, kishat, teqetë dhe tyrbet sufiste u shkatërruan. Klerikë të çdo besimi — priftërinj katolikë, peshkopë ortodoksë, imamë sunitë dhe baballarë bektashinj — u burgosën, u dërguan në kampe ose u ekzekutuan. Prifti katolik Shtjefën Kurti u pushkatua për “krimin” e pagëzimit të fshehtë të një fëmije. Kleriku mysliman Hafiz Sabri Koçi u burgos për më shumë se njëzet vjet. Për një popull, konservatorizmi i të cilit ka qenë gjithmonë i rrënjosur në besim dhe familje, kjo ishte një përpjekje për të amputuar karakterin kombëtar në burimin e tij.

Dhe dështoi. Prova që dështoi është statistika më e rëndësishme në të gjithë këtë histori. Pas dyzet e pesë viteve ateizëm të detyruar, total dhe shtetëror — shtypja më e plotë e fesë e provuar ndonjëherë në Europë — regjistrimi i vitit 2011 tregoi se vetëm 2.5 për qind e shqiptarëve identifikoheshin si ateistë. Shumica dërrmuese ende deklaronin një besim: 56.7 për qind myslimanë, 10 për qind katolikë, gati 7 për qind ortodoksë, 2 për qind bektashinj. Dy breza fëmijësh të rritur për të besuar vetëm tek Partia, dhe kur Partia ra, identiteti fetar dhe konservator i shqiptarëve u ngrit pothuajse aty ku ishte lënë. Regjimi e kishte shtypur kulturën. Nuk e kishte ndryshuar atë.

Ky është paradoksi qendror që përcakton politikën shqiptare deri sot: një komb kulturalisht konservator, por me të gjithë klasën e tij politike konservatore të internuar ose ekzekutuar, ndërsa identiteti fetar dhe kombëtar mbijetoi në ilegalitet pa mbijetuar asnjë institucion që ta përfaqësonte.

II. TRASHËGIMIA: 1991 DHE PARTITË QË DOLËN NGA SISTEMI

Kur komunizmi më në fund u shemb dhe pluralizmi politik mbërriti në vitin 1991, u imponua një logjikë mizore — një logjikë që regjimi kishte kaluar dyzet e pesë vjet duke ndërtuar. Elita e vjetër ishte zhdukur, e vdekur ose e shpërndarë në tre kontinente. Një klasë alternative udhëheqëse ishte penguar të formohej. Kështu, kur Shqipërisë iu deshën papritur parti politike, të vetmit njerëz në vend me kapacitet organizativ, përvojë administrative, rrjete komunikimi dhe zakonin e pushtetit ishin vetë komunistët.

Rezultati shihet në ADN-në e të dy partive që kanë qeverisur Shqipërinë që atëherë.

Partia Socialiste e Shqipërisë nuk është thjesht e ndikuar nga regjimi i vjetër. Ajo është, në kuptimin formal juridik, pasardhësja e tij. Në kongresin e saj të qershorit 1991, Partia e Punës e Shqipërisë — partia komuniste e Enver Hoxhës, partia më rigidisht staliniste në Europë — u riorganizua, ndryshoi emrin në Partia Socialiste dhe vazhdoi ekzistencën. Kryetari i saj i parë ishte Fatos Nano, një komunist reformator. Njeriu që do të shërbente si kryetar i grupit parlamentar në epokën moderne, Gramoz Ruçi, kishte qenë Ministër i Brendshëm në kabinetin e fundit komunist — kreu i vetë ministrisë që drejtonte aparatin e represionit. Partia që qeveris Shqipërinë sot nën Edi Ramën ndjek një vijë institucionale të pandërprerë që të çon drejt diktaturës.

Por ja pjesa që shqiptarët shpesh e anashkalojnë. Partia Demokratike — alternativa e supozuar e djathtë, opozita antikomuniste — u drejtua gjithashtu, që nga themelimi i saj, nga një njeri që vinte nga brenda sistemit. Sali Berisha ishte anëtar i Partisë së Punës. Ai ishte kardiologu personal i Enver Hoxhës. Ai u nda nga partia vetëm në vitin 1990, kur regjimi tashmë po shembej, dhe më pas u bë lideri i “opozitës” së re. Partia Demokratike u themelua në dhjetor 1990 nga studentë dhe disidentë të vërtetë, disa prej të cilëve kishin vuajtur realisht nën regjimin — por njeriu që u ngrit për ta drejtuar dhe që e dominoi për pjesën më të madhe të ekzistencës së saj, ishte një ish-komunist dhe mjeku personal i diktatorit.

Pra kjo është zgjedhja që demokracia shqiptare u ofroi njerëzve të saj në vitin 1991 dhe vazhdon t’u ofrojë edhe sot: një parti të majtë që është trashëgimtarja ligjore e komunistëve, dhe një parti të djathtë të themeluar dhe drejtuar nga një ish-funksionar komunist. Të dy polet e sistemit politik dolën nga vetë diktatura. Asnjëra nuk u rrit nga tradita konservatore-nacionaliste e mërguar që regjimi e kishte shkatërruar me aq kujdes. Komiteti “Shqipëria e Lirë”, të mbijetuarit e Ballit Kombëtar, monarkistët e Legalitetit, e djathta e vërtetë që ishte shtyrë në diasporë — ata nuk u ftuan kurrë të ktheheshin për të ndërtuar një parti. Ata nuk u riintegruan kurrë në jetën politike të vendit që kishin tentuar të shpëtonin. Sistemi që u shfaq në vitin 1991 ishte, në personelin e tij thelbësor, i njëjti sistem që kishte ekzistuar më parë — vetëm pa flamurin e kuq.

Kjo është arsyeja pse nuk ekziston një e djathtë autentike shqiptare. Jo sepse shqiptarët nuk janë konservatorë — ata janë thellësisht të tillë. Por sepse njerëzit që mund të kishin ndërtuar një lëvizje konservatore u eliminuan dy breza para se të duheshin, dhe boshllëku u mbush nga të vetmit njerëz që regjimi kishte lejuar të mbijetonin: vetja e tij, e ndarë në dy ngjyra.

III. CUI BONO: KUJT I SHËRBEN KY VAKUM

Është një gjë të shpjegosh mungesën e një të djathte organike shqiptare si një tragjedi të brendshme — hija e gjatë e një regjimi totalitar. Është tjetër gjë të pyesësh kush përfiton nga vazhdimi i kësaj mungese. Dhe këtu analiza duhet të jetë e kujdesshme, e saktë dhe e ndershme, sepse versioni i ndershëm është më i fuqishëm se çdo teori konspirative.

Le të fillojmë me atë që është e dokumentuar dhe përtej çdo diskutimi. Një vetëdije e mirëfilltë konservatore-nacionaliste pan-shqiptare — një vetëdije që lidh shqiptarët e Shqipërisë, Kosovës, Maqedonisë së Veriut perëndimore, Malit të Zi dhe diasporës në një projekt të përbashkët politik e kulturor — shihet shprehimisht si kërcënim nga fqinjët e Shqipërisë. Kjo nuk është një dyshim shqiptar. Është doktrinë zyrtare e publikuar e shtetit serb.

Strategjia e Sigurisë Kombëtare të Serbisë, e miratuar në vitin 2019 dhe e publikuar nga Ministria e Mbrojtjes, e përmend “Shqipërinë e Madhe” me emër si një projekt që “do të paraqiste kërcënim për paqen dhe sigurinë në nivel rajonal dhe më gjerë.” Strategjia shoqëruese e Mbrojtjes paralajmëron shprehimisht për “tendenca për bashkimin e territoreve në rajon ku ata janë demografikisht dominantë.” Lexojini me kujdes këto fjalë. Shteti serb, në dokumentet e tij themelore të sigurisë, e klasifikon bashkimin e territoreve me shumicë shqiptare — vetë afrimin e një populli të ndarë — si një kërcënim ushtarak dhe sigurie. Jo agresionin shqiptar. Jo ekspansionin shqiptar. Vetë unitetin shqiptar.

Historia e Greqisë është më shumë një histori veprimesh sesa doktrinash. Gjatë viteve 1990, Athina ndërhyri drejtpërdrejt në politikën shqiptare në favor të minoritetit grek në jug, duke financuar dhe drejtuar organizatën Omonia përmes konsullatës së saj në Gjirokastër, duke vënë veto ndaj një kredie të madhe të Bashkimit Europian për Shqipërinë për shkak të çështjes së ashtuquajtur “Pesëshja e Omonias”, dhe duke dëbuar dhjetëra mijëra emigrantë shqiptarë si mjet presioni politik. Paramilitarë nacionalistë grekë kryen inkursione ndërkufitare ku u vranë ushtarë shqiptarë, dhe shërbimi sekret grek u dyshua për përfshirje. Një klerik ortodoks u dëbua nga Shqipëria për shpërndarjen e materialeve që kërkonin “helenizimin dhe aneksimin e Shqipërisë jugore.” Ky është sjellja e dokumentuar e një fqinji që e sheh vetëbesimin kombëtar shqiptar si problem për t’u menaxhuar.

Tani, ndershmëria thelbësore që e bën këtë argument të pakundërshtueshëm: “Shqipëria e Madhe” që Beogradi përmend është, si projekt territorial literal, një mit. International Crisis Group, Wilson Center dhe një studim i US Army War College kanë arritur në përfundimin se vetë shqiptarët — në Tiranë, Prishtinë, Tetovë e më gjerë — nuk kërkojnë të rishkruajnë kufijtë dhe të ndërtojnë një shtet të vetëm shqiptar. Siç e vuri në dukje Chatham House me një drejtpërdrejtësi të pazakontë, kërcënimi i “Shqipërisë së Madhe” është “një mit që përdoret për të errësuar një përpjekje për ringjalljen e dominimit rajonal serb.” Spektri përdoret jo sepse është real, por sepse është i dobishëm.

Dhe pikërisht ky është thelbi. Kërcënimi që fqinjët e Shqipërisë kanë frikë realisht nuk është një ushtri që marshon për të ndryshuar hartat. Është diçka më e qetë dhe, për ta, më e rrezikshme: një vetëdije kombëtare shqiptare e sigurt në vetvete, e bashkuar dhe e rrënjosur në kulturë, që do t’i kthente shqiptarët e Ballkanit në një forcë politike koherente në vend të një populli të ndarë dhe të menaxhueshëm. Një popull i fragmentuar në katër shtete, i qeverisur kudo nga një klasë post-komuniste e ricikluar pa lidhje të thellë me identitetin kombëtar shqiptar, është një popull që nuk përbën sfidë të tillë. Një popull me një lëvizje autentike konservatore-nacionaliste — e rrënjosur në besim, familje dhe komb, e aftë të flasë për shqiptarët kudo ku jetojnë — do të ishte një fqinj krejt tjetër.

Nuk mund të provohet se fuqitë e jashtme u koordinuan për të penguar formimin e kësaj lëvizjeje. Provat e ndershme nuk mbështesin një pretendim për koordinim sekret, dhe ky shkrim nuk do ta bëjë një pretendim të tillë. Ajo që provat mbështesin është diçka më shqetësuese në mënyrën e vet: që mungesa e një të djathte autentike shqiptare i shërben interesave strategjike të fuqive që kanë deklaruar hapur unitetin shqiptar si kërcënim — dhe që kjo mungesë është lejuar të vazhdojë, dekadë pas dekade, nga një klasë politike që doli nga i vetmi institucion në historinë shqiptare më armiqësor ndaj traditës nacional-konservatore.

Kur e vetmja parti në kujtesën e fundit që flirtoi me politika nacionaliste, populiste, të stilit Trump — Partia Demokratike e Berishës në vitin 2017 — kërkoi të ndërtonte profilin e saj, e bëri këtë me para që gazetarët investigativë dokumentuan më vonë se kishin kaluar përmes një kompanie guackë skoceze të lidhur me një rrjet pranë oligarkut të lidhur me Kremlinin, Oleg Deripaska. Modeli u përsërit në vitin 2025, me një tjetër skemë financimi të errët, të kanalizuar nga jashtë, dhe pa listë publike donatorësh. Edhe gjestet drejt nacionalizmit shqiptar, doli se nuk ishin organikisht shqiptare. Ato financoheshin nga jashtë, nga interesa me axhendat e tyre.

IV. DIASPORA DHE PYETJA QË MBETET

Ekziston një vend ku fryma autentike konservatore shqiptare nuk u shua kurrë, sepse nuk ishte kurrë nën kontrollin e regjimit: diaspora. Pasardhësit e të internuarve të Ballit Kombëtar dhe Legalitetit, familjet që ikën nga spastrimet, miliona shqiptarë që ndërtuan jetë në Europë dhe Amerikë duke mbajtur me vete besimin, gjuhën dhe identitetin kombëtar — ata ruajtën pikërisht traditën që u fshi në atdhe. Kombi konservator shqiptar nuk vdiq në vitin 1945. Ai u shpërnda. Dhe një pjesë e madhe e tij po i lexon këto rreshta tani.

Ky është problemi i pazgjidhur i jetës politike shqiptare. Jo ndërtimi i një “Shqipërie të Madhe” — ai është një gogol i ndërtuar nga Beogradi për qëllimet e veta, dhe shqiptarët kanë të drejtë ta refuzojnë. Çështja e pazgjidhur është diçka shumë më e thjeshtë, legjitime dhe krejt normale, që çdo komb tjetër europian e merr si të mirëqenë: një lëvizje politike që përfaqëson në mënyrë autentike vlerat konservatore të popullit, që flet për besimin, familjen dhe identitetin e kombit, që lidh shqiptarët kudo ku jetojnë në një ndjenjë të përbashkët përkatësie.

Për tetëdhjetë vjet, kjo lëvizje është penguar të ekzistojë — fillimisht përmes ekzekutimit dhe mërgimit, më pas nga një klasë politike që trashëgoi mekanizmat e diktaturës, dhe gjatë gjithë kohës në sfondin e fqinjëve që kanë deklaruar, në dokumentet e tyre zyrtare, se uniteti shqiptar është një rrezik që duhet frenuar.

Pyetja për shqiptarët, në Tiranë dhe Prishtinë dhe Tetovë dhe Detroit dhe Londër, nuk është më kush e zhduku të djathtën shqiptare. Ajo histori është e dokumentuar. Pyetja është kush përfiton nga mungesa e saj e vazhdueshme — dhe për sa kohë një popull thellësisht konservator do të pranojë të përfaqësohet nga trashëgimtarët e sistemit që u përpoq të shkatërronte gjithçka në të cilën ai beson.