TRADHTIA E DYFISHTË: SI U TRADHTUA HAMIT MATJANI NGA ALEATËT

BURRAT QË U DËRGUAN TË VDESIN PËR NJË LUFTË QË NUK ZHVILLOHEJ MË

Në prill të vitit 1954, në burgun e Tiranës, Hamit Matjani u ngjit në trekëmbësh. Ai kishte hyrë në Shqipëri me parashutë, i dërguar nga inteligjenca amerikane dhe britanike, i bindur se ishte pararoja e një kryengritjeje kombëtare që do ta rrëzonte Enver Hoxhën. Ai u hodh drejt e në një pritë të përgatitur.

Me varjen e tij, Uashingtoni dhe Londra hoqën një vijë të kuqe nën Operacionin “Valuable” — emri britanik për atë që amerikanët e quanin “Fiend”: operacioni i parë paraushtarak në historinë e CIA-s, dhe një nga episodet më të errëta e më pak të kuptuara të historisë sonë të pasluftës.

Historia që tregohet zakonisht për këtë operacion është një histori tradhtie. Shqiptarë trima u dërguan për të çliruar vendin e tyre, dhe një spiun sovjetik në Londër — Kim Filbi — ua dorëzoi planet Moskës. Është një histori e vërtetë vetëm pjesërisht. Dhe hulumtimet më të reja akademike, të bazuara në dosje të deklasifikuara amerikane e britanike, tregojnë se e vërteta është më e rëndë se tradhtia e një spiuni të vetëm.

Sepse burrat që u hodhën në malet shqiptare besonin se po luftonin për çlirimin e vendit. Ata që i dërguan e dinin se nuk ishte ashtu.

Rekrutimi nisi në kampet e refugjatëve. Në Greqi, në Itali, në Turqi dhe në kampet e personave të zhvendosur në Gjermani, oficerë britanikë dhe amerikanë gjetën shqiptarë antikomunistë që kishin ikur pas vitit 1944 dhe që prisnin ditën e kthimit.

Përbërja e tyre është e dokumentuar: rreth dyzet për qind vinin nga Balli Kombëtar, organizata nacionaliste e formuar gjatë Luftës së Dytë Botërore; rreth dyzet për qind nga Legaliteti, lëvizja monarkiste besnike ndaj Mbretit Zog; dhe pjesa tjetër nga fraksione të tjera shqiptare.

Ky është një element që duhet thënë hapur, sepse ndershmëria e kërkon: një pjesë e këtyre organizatave kishin një të kaluar të ndërlikuar në vitet e luftës, përfshirë bashkëpunim me forcat e Boshtit dhe një program për Shqipërinë etnike. Historia e tyre nuk është e pastër, dhe ky shkrim nuk pretendon ta bëjë të tillë. Por ajo që u ndodhi atyre pas vitit 1949 është një çështje krejt tjetër — dhe ajo ka të bëjë me atë që u premtuan, dhe me atë që dinin ata që ua premtuan.

Fasada politike e operacionit ishte Komiteti Kombëtar për një Shqipëri të Lirë, i themeluar në një mbledhje në Paris në gusht 1949 dhe me seli në Nju-Jork. Kryetari i tij i parë ishte Midhat Frashëri, shkrimtar, ish-diplomat dhe udhëheqësi politik i Ballit Kombëtar gjatë luftës.

Rekrutët u trajtuan në Maltë, në Britani, në Libi dhe në Gjermaninë Perëndimore. Oficerë britanikë, me kolonelin amerikan “Ace” Miller si ndërlidhës, u mësuan përdorimin e armëve, kodet, radion, teknikat e subversionit dhe sabotazhit. Sipas dokumenteve që Shqipëria komuniste i paraqiti në gjyq — dhe që sot ndodhen në arkivin e deklasifikuar të vetë CIA-s — Matjanit, Naum Sulës dhe Gani Malushit iu dha gjithashtu trajnim me eksplozivë, me qëllim shkatërrimin e rrugëve dhe urave. Në ato kurse, sipas së njëjtës dëshmi, ndihmonin edhe oficerë të inteligjencës greke.

Fillimi ishte i vitit 1947, me hedhje të vogla parashutistësh në malet e Matit. Ata nuk arritën të ndeznin asnjë kryengritje.

Në vitin 1949, grupi i parë i madh — të cilin britanikët e quanin “Pixies” — zbarkoi në bregdetin shqiptar, disa në jug të Vlorës, të tjerë më në veri. Forcat e sigurisë i pritën. Katër u vranë; të mbijetuarit ikën drejt Greqisë.

Në shtator dhe nëntor 1950 zbarkuan tri ekipe të tjera britanike. Rezultati, sipas relatimeve, ishte katastrofik: Sigurimi i priti dhe pothuajse të gjithë u vranë ose u kapën. Për dy vjet me radhë, grupe të vogla nisën të vinin nga kampet e Maltës, Britanisë dhe Gjermanisë Perëndimore. Shumica dështuan. Avionët C-47 që i hidhnin pilotoheshin nga oficerë të CIA-s dhe nga ish-kolonelë të forcave ajrore polake.

Sipas relatimeve të botuara, numri i agjentëve të futur në të gjitha fazat ishte rreth dyqind, me humbje që përshkruhen si të rënda: shumë të vrarë në çastin e kapjes, të tjerë të gjykuar në procese publike dhe të ekzekutuar, një numër më i vogël të burgosur.

Por mënyra se si u zbulua operacioni është pjesa më e rëndë e gjithë kësaj historie, dhe ajo nuk ka të bëjë me Filbin.

Kur Sigurimi kapi një operator radioje, e detyroi të transmetonte sinjalin “gjithçka në rregull” drejt bazës. Operatori ishte trajnuar pikërisht për këtë situatë. Ai kishte një procedurë sigurie: një mënyrë të fshehtë transmetimi që u tregonte drejtuesve të tij se po fliste nën detyrim, dhe se mesazhi duhej shpërfillur.

Ai e përdori atë procedurë.

Por, siç e përshkruajnë relatimet, milicia dukej se e njihte drillin. Sinjali “gjithçka në rregull” u dërgua dhe u besua.

Për rreth tetëmbëdhjetë muaj pas kësaj, oficerë të Sigurimit, të ndihmuar nga personel sovjetik, përgjuan, përpunuan dhe transmetuan pikërisht ato mesazhe mbi të cilat inteligjenca amerikane merrte vendimet e veta operacionale. Operacioni ishte kthyer në një kurth të përsosur — një radio-lojë ku njëra palë shkruante të dyja anët e bisedës.

Vetë Enver Hoxha e përshkroi më vonë në kujtimet e tij: i detyruan agjentët e kapur të lidheshin me radio me qendrat e tyre të spiunazhit në Itali e gjetkë, duke luajtur lojën e tyre dhe duke i mashtruar turpshëm zotërinjtë e tyre, të cilët, sipas tij, dolën të paaftë e largpamës. Ai pretendoi se manipulimi i bëri agjencitë e huaja të dërgonin personel, armë e pajisje shtesë drejt e në kurthe të përgatitura.

Kështu, njëqindra kilometra larg, në Uashington dhe Londër, oficerë lexonin raporte optimiste nga “agjentët e tyre” në terren dhe planifikonin hedhjen e njerëzve të rinj. Njerëzit e rinj hidheshin. Dhe Sigurimi i priste.

Më 1 maj 1953, ndërsa Hoxha dhe Byroja Politike ndiqnin paradën e punëtorëve në bulevardin “Dëshmorët e Kombit”, ministri i Brendshëm Mehmet Shehu iu afrua dhe e njoftoi për kapjen e Hamit Matjanit dhe të grupit të tij, dhe për përfundimin e suksesshëm të radio-lojës që Sigurimi e kishte pagëzuar “Liqeni i Vajkalit”.

Gjyqi u zhvillua publikisht, me pompozitet të jashtëzakonshëm. Me përjashtim të një anëtari, të gjithë u dënuan me vdekje. Zenel Shehu, Naum Sula dhe rojet mbretërore u pushkatuan; Matjani u var. Shumë banorë vendas që dyshoheshin se i kishin ndihmuar u burgosën ose u internuan. Çfarëdo që kishte mbetur nga rezistenca antikomuniste u zhduk faktikisht.

ÇFARË TREGOJNË DOSJET E REJA

Për shtatëdhjetë vjet, shpjegimi i pranuar për këtë katastrofë ka qenë Kim Filbi — oficeri i lartë i MI6-ës në Uashington nga viti 1949 deri në 1951, ndërlidhësi midis shërbimit britanik dhe Zyrës amerikane të Koordinimit të Politikave, dhe agjent sovjetik. Ai i kaloi Moskës planet, Moska ia kaloi Sigurimit, dhe njerëzit u pritën në plazhe.

Por hulumtimi më i fundit akademik, i botuar në Journal of Intelligence History mbi bazën e një sasie të madhe dosjesh të deklasifikuara amerikane e britanike, e ka rishikuar këtë tablo. Dhe përfundimet e tij janë të pakëndshme për të dyja anët.

Së pari, roli i Filbit ka qenë i mbivlerësuar gjerësisht. Ai shkaktoi dëm, por operacioni kishte një varg dobësish sigurie: organizatat politike të emigracionit ishin të depërtuara prej kohësh, komunikimet ishin të cenueshme, dhe rrjetet e brendshme me të cilat rekrutët duhej të lidheshin ishin infiltruar nga Sigurimi para se të fillonte gjithçka.

Së dyti — dhe kjo është gjetja që e ndryshon historinë — operacioni nuk kishte si qëllim rrëzimin e regjimit. Britanikët e nisën “Valuable” në vitin 1949 pa asnjë mendim për ndryshim regjimi, thjesht si përgjigje ndaj mbështetjes që Tirana u jepte kryengritësve komunistë në Greqi. Qëllimet ishin subversion dhe ngacmim i kufizuar.

Dhe së treti, hulumtimi konstaton drejtpërdrejt se anglo-amerikanët i mashtruan partnerët e tyre emigrantë shqiptarë lidhur me përkushtimin e tyre gjithnjë e më të zbehtë ndaj rrëzimit të Hoxhës.

Lexojeni edhe një herë. Burrat që hidheshin me parashutë mbi malet e Matit dhe zbarkonin natën në bregdetin e Vlorës besonin se ishin shkëndija e një kryengritjeje kombëtare. Ata që i hidhnin e dinin se një kryengritje e tillë nuk ishte më objektiv. Dhe nuk ua thanë.

Këtu qëndron e vërteta që del nga dosjet, dhe ajo është dyfishe.

Ata u tradhtuan nga Sigurimi, që i priste në çdo plazh e në çdo lëndinë hedhjeje. Kjo dihej.

Por ata u mashtruan edhe nga ata që i dërguan — jo për planet operacionale, por për vetë kuptimin e asaj që po bënin. Ata vdiqën duke besuar se ishin ushtarët e parë të një lufte çlirimtare. Ata që i rekrutuan e dinin se ajo luftë nuk kishte për të ardhur.

Dhe kjo shpjegon pse historia e Filbit u bë aq e përhapur, dhe pse mbeti kaq gjatë e paprekur. Për shërbimet perëndimore të inteligjencës, “na tradhtoi një spiun sovjetik” është një histori shumë më e rehatshme sesa “i dërguam të vdisnin për një objektiv që e kishim braktisur tashmë”. E para është fatkeqësi. E dyta është përgjegjësi.

Filbi, në një farë kuptimi, ishte alibia.

ÇFARË MBETET

Nuk ka një monument në Shqipëri për këta burra, dhe ndoshta nuk mund të ketë lehtësisht — sepse historia e tyre nuk përshtatet në asnjë prej rrëfimeve zyrtare. Për regjimin komunist ata ishin “diversantë” të imperializmit amerikan, dhe u gjykuan si të tillë në procese publike. Për shumë shqiptarë sot, e kaluara e disa prej organizatave nga vinin e bën kujtimin e tyre të ndërlikuar. Dhe për Perëndimin, ata janë një episod i vogël, i sikletshëm, në fillimet e Luftës së Ftohtë.

Por dosjet e deklasifikuara thonë diçka të thjeshtë. Rreth dyqind burra u dërguan në një vend ku i prisnin. Një pjesë e madhe e tyre nuk u kthyen. Ata u varën, u pushkatuan ose u burgosën, dhe familjet e tyre në Shqipëri u internuan për fajin e të qenit të afërm.

Ata ishin shqiptarë të përdorur si monedhë e vogël në një lojë të madhe, nga fuqi që nuk u thanë kurrë se sa pak vlente, në të vërtetë, gjaku i tyre në llogaritë e tyre.

Kjo është historia. Jo tradhtia e një spiuni — por heshtja e aleatëve.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.