E Vërteta Mbi 11 Shtatorin: Pjesa 2

AEROPLANI I VONUAR: SI U PRIVATIZUA MBIKËQYRJA QË KONGRESI E VRAU

Në mbrëmjen e 10 shtatorit 2001, dy burra hipën në një makinë nën shi drejt aeroportit JFK të Nju-Jorkut. Ishin të dëshpëruar. Atë pasdite kishin pasur një takim me bankierët e Morgan Stanley për daljen në bursë të kompanisë së tyre të pagesave, dhe takimi kishte qenë një dështim i plotë. Bankierët nuk kishin arritur të kuptonin se çfarë ishte PayPal — një kompani teknologjie apo një bankë pa licencë — dhe nuk ishin treguar të interesuar. Njëri prej dy burrave ishte një drejtues tridhjetë e tre vjeçar me ambicie politike konservatore, i quajtur Peter Thiel; tjetri, drejtori financiar njëzet e shtatë vjeçar Roelof Botha.

Në aeroport i priste një zhgënjim tjetër. Fluturimi i tyre — i fundit i United për atë ditë — mbeti i bllokuar me orë të tëra në pistë. Në një çast, ekuipazhi u ofroi pasagjerëve mundësinë të zbrisnin dhe të merrnin një fluturim në mëngjes. Disa pasagjerë zbritën. Thiel dhe Botha zgjodhën të prisnin, të heshtur dhe të mërzitur, dhe arritën në San Francisko në orët e para të mëngjesit.

Disa orë më vonë, Thiel mësoi se një avion i United me drejtim San Franciskon, i nisur nga aeroporti i Njuarkut — fluturimi UA 93 — ishte rrëmbyer dhe kishte rënë në një fushë në Pensilvani. Sipas biografit të tij, në atë çast atij i erdhi një mendim që nuk shqitej: ishte e mundur që të paktën disa nga njerëzit me të cilët kishte ndarë atë natë të gjatë në pistë tani ishin të vdekur.

Kjo është një histori për atë që u ndërtua pas asaj mëngjesi. Jo për atë se kush e dinte, por për diçka shumë më të prekshme dhe shumë më pak të diskutuar: se kush e zotëron sot makinerinë e mbikëqyrjes që lindi nga ai tmerr, dhe pse askush nuk votoi kurrë për të.

IDEJA

Sulmi e ndryshoi mendjen e Thielit për atë që kishte ndërtuar. PayPal kishte zhvilluar algoritme të sofistikuara për njohjen e modeleve, të projektuara për të kapur mashtrimet në pagesa. Nëse ato mund të gjurmonin paratë e mashtruesve, arsyetoi ai, pse të mos gjurmonin paratë e terroristëve? Vite më vonë ai do ta formulonte publikisht: kompania e re do të ishte “e orientuar nga misioni”, duke aplikuar softuer të ngjashëm me sistemet e njohjes së mashtrimit të PayPal-it për “të reduktuar terrorizmin duke ruajtur liritë civile”.

Kompania u quajt Palantir — sipas gurëve shikues të Tolkienit, sferave që tregojnë gjithçka që ndodh larg. Thiel financoi një prototip, rekrutoi inxhinierin Nathan Gettings dhe dy studentë të Stanfordit, dhe emëroi drejtues një shok të vjetër nga fakulteti i drejtësisë: Alex Karp, një njeri që e përshkruan veten si neomarksist.

Dhe pastaj u përplas me një mur

Silicon Valley nuk e deshi. Në një takim të vitit 2004 me Sequoia Capital — fondi më me ndikim i luginës, që kishte financuar vetë PayPal-in dhe partneri kryesor i së cilës, Michael Moritz, kishte qenë në bordin e PayPal-it dhe ishte i afërt me Thielin — Karp kujton se Moritz e kaloi pjesën më të madhe të takimit duke vizatuar në bllokun e tij të shënimeve. Sequoia refuzoi. Kleiner Perkins, firma tjetër e madhe, refuzoi gjithashtu. Kapitali privat amerikan e shikoi një kompani teknologjie kundër terrorizmit dhe tha jo.

Ajo që nuk gjeti në Kaliforni, Palantir e gjeti në kryeqytet. Dhe këtu historia bëhet e rëndësishme.

Thiel përdori lidhjet e ndërtuara gjatë viteve të PayPal-it për t’u afruar me arkitektët e qasjes së administratës Bush ndaj “luftës kundër terrorit” — asaj qasjeje të ndërtuar mbi mbledhjen masive të të dhënave. Mes tyre ishte një njeri me një biografi të jashtëzakonshme: John Poindexter.

Poindexter kishte qenë këshilltar i sigurisë kombëtare në Shtëpinë e Bardhë të Reganit. Ai ishte dënuar për gënjeshtër ndaj Kongresit lidhur me shitjet e fshehta të armëve për Iranin. E kishte apeluar dënimin, kishte fituar, dhe e kishte ringjallur karrierën kur zëvendëspresidenti Dick Cheney e rekrutoi në përpjekjen antiterroriste. Atje ai u bë mendja pas programit të quajtur Total Information Awareness — “Ndërgjegjësim i Plotë Informativ” — një sistem që mblidhte sasi gjigante të dhënash dhe kërkonte modele që mund të sugjeronin terrorizëm.

Për mbrojtësit e lirive civile ishte një makth: praktikisht mbikëqyrje e të gjithë amerikanëve. Dhe në vitin 2003, Kongresi amerikan e mbylli zyrtarisht programin.

Dy vjet më vonë, arkitekti i tij ishte këshilltar joformal i Palantir.

Poindexter i gjeti Thielin dhe Karpin arrogantë, sipas relatimeve, por ideja i pëlqeu dhe u impresionua nga vizualizimet që i treguan. Përfshirja e tij i hapi Palantir dyer në të gjithë Uashingtonin. Thiel dhe Karp pastaj u afruan me George Tenetin, drejtorin e sapolarguar të CIA-s. Dhe në vitin 2005, In-Q-Tel — fondi i kapitalit sipërmarrës i vetë CIA-s — investoi dy milionë dollarë mbi bazën e një prototipi të papërpunuar. I vetmi investitor tjetër i madh ishte Thieli.

Ndaluni mbi këtë varg. Një program mbikëqyrjeje masive nuk mbijetoi dot shqyrtimin publik dhe u vra nga Kongresi. Dy vjet më vonë, arkitekti i tij po ndihmonte një kompani private që financohej nga dega investuese e CIA-s. Programi nuk u anulua. Ai u privatizua.

Dhe ky është dallimi që ka rëndësi. Një program qeveritar ka mbikëqyrje parlamentare, ka afate, ka komisione që mund ta mbyllin. Një kompani private nuk ka asnjë prej tyre.

Nëse Palantir tregon se si mbikëqyrja shpëton nga kontrolli publik, një kompani tjetër tregon se si paraja shpëton nga shikimi publik.

Carbyne — e themeluar në vitet 2014-2015 me emrin Reporty Homeland Security — është një kompani izraelite që shet teknologji për qendrat e thirrjeve emergjente. Platforma e saj është implementuar në disa qarqe amerikane dhe në vende të Amerikës Latine, me zyra në SHBA, Meksikë, Britani dhe Izrael. Domethënë: ajo ndodhet brenda sistemit që merr thirrjet 911.

Themeluesit e saj vijnë nga një vend i vetëm. Drejtori ekzekutiv dhe themeluesi Amir Elichai shërbeu në Njësinë 8200, njësinë elitare të inteligjencës ushtarake izraelite, e specializuar në inteligjencë sinjalesh, luftë kibernetike dhe deshifrim — e përshkruar shpesh si ekuivalentja izraelite e NSA-së. Pinchas Buchris, i përshkruar nga gazeta ekonomike izraelite Calcalist si ish-drejtor i Njësisë 8200, është bashkëthemelues dhe anëtar bordi. Bashkëthemeluesja Lital Leshem shërbeu gjithashtu në 8200 dhe më pas punoi për firmën private izraelite të inteligjencës Black Cube.

Kryetar i bordit që nga viti 2015, deri më 1 maj 2020, ishte ish-kryeministri izraelit Ehud Barak. Ai investoi rreth një milion dollarë dhe krijoi një instrument investimi të quajtur “Sum (E.B.) 2015” për ta mbajtur pjesën e tij.

Dhe këtu vjen pjesa që e bën këtë histori të papërsëritshme. Sipas gazetës izraelite Haaretz, që e zbuloi çështjen në vitin 2019, një pjesë e konsiderueshme e asaj paraje nuk ishte e Barakut. Ajo ishte e Jeffrey Epsteinit — financierit të dënuar për krime seksuale ndaj të miturave.

Nuk është një hamendje. Është pranuar në procesverbal nga një drejtues i vetë kompanisë. Pinchas Buchris i tha Haaretz-it se investimi ishte strukturuar pikërisht për ta fshehur rolin e Epsteinit: “Baraku i solli paratë dhe, për sa më përket mua, ato janë të tijat.”

Në shkurt të vitit 2026, revista Forbes e zgjeroi tabllonë duke punuar mbi emaile të publikuara nga Departamenti amerikan i Drejtësisë: investimi prej një milion dollarësh në Reporty në vitin 2015 ishte ndërmjetësuar nga Baraku, dhe Epsteini kishte mundësi të fitonte deri në njëqind milionë dollarë prej tij.

Dhe paraja nuk ndalej aty. Në shtator 2017, oligarku rus Viktor Vekselberg dhe Andrew Intrater blenë njëzet e katër për qind të aksioneve të klasës A-1 të Carbyne përmes Columbus Nova Technology Partners. Të dy do të përfundonin më vonë nën sanksione amerikane; Vekselbergu, i afërt me Putinin, u intervistua nga zyra e prokurorit special Robert Mueller.

Dhe fija që i lidh dy historitë: emailet e rrjedhura të Barakut tregojnë Epsteinin duke e promovuar aktivisht Carbyne-n te fonde të lidhura me Peter Thielin.

Duhen thënë edhe mohimet, sepse ndershmëria e kërkon. Elichai deklaron se nuk ishte në dijeni të investimit të Epsteinit dhe se emailet nuk tregojnë asnjë kontakt të drejtpërdrejtë me të; pasuria e Epsteinit nuk mbajti aksione në kompani. Baraku u largua nga bordi dhe ka thënë më parë se e pendon thellësisht marrëdhënien me Epsteinin.

MEKANIZMI DHE BURRAT ME “FAT”

Vendosini të dyja pranë njëra-tjetrës dhe shfaqet i njëjti mekanizëm.

Në rastin e parë, një aftësi mbikëqyrjeje që nuk mbijetoi dot shqyrtimin publik u zhvendos në duar private. Kongresi mund ta mbyllte Total Information Awareness; nuk mund të mbyllte një kompani.

Në rastin e dytë, para që nuk mund të shfaqeshin në një regjistër aksionarësh u zhvendosën gjithashtu — përmes instrumentit të një ish-kryeministri, me strukturë të projektuar posaçërisht për ta fshehur burimin.

Në të dyja rastet, ajo që nuk mund të ekzistonte në dritë vazhdoi të ekzistonte në hije, duke shitur infrastrukturë sigurie shteteve. Dhe në të dyja rastet, qytetari mbi të cilin funksionon kjo infrastrukturë nuk ka asnjë mekanizëm për të pyetur se kush e zotëron.

Dhe këtu vjen vëzhgimi i fundit, i cili nuk ka nevojë për asnjë insinuatë.

Peter Thieli, që qëndroi në atë aeroplan të vonuar, ndërtoi një kompani që sot është e ngulitur thellë në aparatin qeveritar amerikan. Një ish-punonjës i tij është sot zëvendëspresident i Shteteve të Bashkuara. Ish-punonjës të Palantir kanë populluar ekipe tranzicioni dhe pozicione qeveritare.

Howard Lutnick drejtonte atë mëngjes kompaninë financiare Cantor Fitzgerald, me zyra në Kullat Binjake. Ai vetë nuk ishte atje — po e çonte djalin e vet në ditën e parë të kopshtit. Kompania e tij humbi gjashtëqind e pesëdhjetë e tetë punonjës, humbja më e rëndë e njëanshme e asaj dite për një kompani të vetme, mes tyre edhe vëllain e tij, Garin. Ai u zotua t’u jepte familjeve njëzet e pesë për qind të fitimeve të firmës për pesë vjet. Sot ai është Sekretar i Tregtisë i Shteteve të Bashkuara.

Larry Silverstein kishte marrë me qira kompleksin e Qendrës Botërore të Tregtisë gjashtë javë para sulmit. Edhe ai nuk ishte në zyrë atë mëngjes. Ai e rindërtoi vendin.

Nuk ka asnjë dëshmi — dhe ne nuk pretendojmë asgjë të tillë — se ndonjëri prej këtyre burrave dinte diçka paraprakisht. Kjo do të ishte një akuzë pa provë, dhe akuzat pa prova janë armiku i gazetarisë.

Vëzhgimi është krejt tjetër, dhe strukturor: katastrofat nuk shkatërrojnë vetëm ndërtesa. Ato rirregullojnë pushtetin. Njerëzit që ndodheshin në qendër të asaj mëngjesi biznesore ndodhen sot në qendër të qeverisë amerikane, dhe teknologjitë që lindën nga ai tmerr janë sot pronë private, të shitura shteteve anembanë botës.

Njëzet e pesë vjet më vonë, pyetja që ia vlen të bëhet nuk është kush e dinte. Është kush e zotëron makinerinë që u ndërtua më pas — dhe pse për të nuk votoi kurrë askush.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.