Zvërneci Dhe Miliardat pa Emër në Bregun e Tij

ARKITEKTURA E ERRËSIRES: SI E NDËRTOI SHTETI SHQIPTAR NJË PROJEKT MILIARDË EUROSH QË ASKUSH TË MOS TË MBAJË PËRGJEGJËSI

Filloni me një pyetje të thjeshtë, të atij lloji që një qytetar i çdo vendi funksional duhet të mund të përgjigjet për projektin më të madh ndërtimor në historinë e tij: kush po ndërton resortin në bregun e Zvërnecit dhe në çfarë kushtesh shteti ra dakord për të? Në Shqipëri, në verën e 2026-ës, kjo pyetje nuk ka përgjigje të disponueshme. Jo sepse informacioni është i varrosur diku duke pritur të gërmohet, por sepse projekti u montua, shtresë pas shtrese me qëllim, në mënyrë që përgjigja të mos ekzistonte. Opaciteti nuk është një defekt i projektit. Opaciteti është dizajni i projektit. Dhe në qendër të këtij dizajni qëndron qeveria shqiptare.

Merrni parasysh çfarë ka bërë qeveria dhe çfarë ka refuzuar të bëjë, dhe vini re se çdo zgjedhje shkon në të njëjtin drejtim — drejt errësirës.

Lejet e zhvillimit për resortin e Zvërnecit u lëshuan nga Këshilli Kombëtar i Territorit, organi që kryeministri Edi Rama kryeson personalisht, më 28 janar dhe 18 prill 2025. Më shumë se një vit më vonë, asnjë nga lejet nuk është publikuar zyrtarisht në mënyrën që kërkon ligji administrativ shqiptar. Një leje që lëshohet por nuk publikohet kurrë është një vendim që ka fuqi ligjore pa lënë gjurmë publike — qeveria vepron, dhe qytetari nuk mund të lexojë se çfarë u vendos. Ky është këndi i parë i errët, dhe ai i përket vetëm qeverisë.

Vlerësimi i ndikimit mjedisor për një projekt që po shemb një nga lagunat më të mbrojtura të Adriatikut — peizazhin e mbrojtur Vjosa-Nartë, shtëpi për flamingot, pelikanët dhe breshkat e detit që bëjnë vezë — nuk është bërë publik. Agjencia e Zhvillimit Territorial, organi shtetëror përgjegjës, nuk iu përgjigj kërkesave për informacion nga media investigative BIRN. Ministria e Mjedisit nuk iu përgjigj. Zyra e Kryeministrit nuk iu përgjigj. Një lagunë me rëndësi ekologjike ndërkombëtare po mbushen me beton, dhe dokumenti që supozohet të vendosë nëse kjo është e lejueshme nuk mund të shihet nga njerëzit të cilëve u përket trashëgimia e tyre natyrore.

Baza ligjore që e bëri të mundur gjithë këtë ishte vetë një akt i qeverisë. Në shkurt 2024, shumica parlamentare e Ramës miratoi Ligjin 21/2024, i cili për herë të parë lejoi shtetin të anashkalojë legjislacionin e zonave të mbrojtura për të lejuar zhvillim resortesh pesë yje brenda peizazheve të mbrojtura. Mbrojtja që kishte ruajtur bregun nuk u hoq me gjyq apo u erodua në heshtje. Ajo u hoq me qëllim, me ligj, në momentin kur projekti e kërkonte. Organizata mjedisore PPNEA dhe grupi evropian EuroNatur po paditin tani, duke argumentuar se ligji shkel detyrimet e Shqipërisë sipas Konventës së Bernës.

Pastaj vjen çështja e pronarëve, dhe këtu errësira është projektuar me saktësinë më të madhe. Kompania që mban lejen e Zvërnecit, Zvërnec South Adriatic Development, është në pronësi, sipas dosjeve të raportuara nga Reporter.al i BIRN-it, nëpërmjet një enti të regjistruar në Holandë të quajtur Dutch Trust Management BV, i cili nga ana e tij mbahet nga pesë pronarë përfitues shqiptarë emrat e të cilëve nuk shfaqen në regjistrin publik. Katër prej tyre mbajnë nga njëzet e katër për qind të aksioneve secili. I pesti mban katër për qind. Ligji shqiptar kërkon zbulimin e identitetit të pronarit përfitues vetëm në njëzet e pesë për qind. Katër pronarët kryesorë qëndrojnë një pikë përqindjeje poshtë asaj linje; i pesti qëndron larg poshtë saj. Nuk ka arsye të zakonshme tregtare për të prerë një pjesëmarrje në një shpërndarje 24-24-24-24-4 — përveçse kjo marrëveshje e saktë i mban çdo pronar real pak poshtë pragut në të cilin ligji do t’i detyronte emrat e tyre të dilnin në dritë. Struktura respekton shkronjën e ligjit të transparencës shqiptare ndërsa mund të mposhtë qëllimin e saj të tërë. Dhe është regjimi i transparencës i shtetit shqiptar, me pragun e tij njëzet e pesë për qind, që e bën të mundur këtë truk.

Parimorët ndërkombëtarë, përkundrazi, janë pjesërisht të dukshëm — dhe kontrasti vetë është instruktiv. Kompania blerëse e tokës, Albania Land Development, është në pronësi të vëllezërve qatarë Mohamad Moataz dhe Ramez Al-Khayyat, dhe New York Times ka raportuar, me konfirmimin zyrtar të njërit prej vëllezërve, se zhvillimet shqiptare janë një bashkëpunim midis grupit të tyre dhe firmës së investimeve të Jared Kushner, dhëndrit të presidentit amerikan. Por kur shtypi botëror pyet se kush është përgjegjës, përgjigjet treten. Firma e Kushnerit, Affinity Partners, i referon pyetjet një agjencie marrëdhëniesh me publikun. Agjencia i referon ato një kompanie të quajtur Sazan Real Estate Development LLC dhe thotë se çdo investitor është i përfshirë “në kapacitet personal”. Dhe kur Agence France-Presse, një nga agjencitë kryesore botërore të lajmeve, shkoi të kërkonte ekzistencën ligjore të Sazan Real Estate Development LLC, raportoi se nuk mund të gjente asnjë gjurmë ligjore të një kompanie me atë emër. Entiteti që lëshon çdo deklaratë publike për projektin, nëpërmjet kryetarit të tij, është një kompani që një agjenci lajmesh globale nuk mund ta lokalizonte në asnjë regjistër.

Paratë lëvizin në të njëjtat hije. Sipas raportimeve shqiptare, vëllezërit Al-Khayyat transferuan afërsisht 195 milionë dollarë nga Katari në një llogari në Bankën Kombëtare Tregtare për të financuar tokën. Struktura e Veçantë Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, SPAK, e ngrirë atë llogari me një urdhër parandalues në fund të majit, pastaj e ktheu veten dhe e liroi brenda ditëve, pastaj vendosi të njëjtën shumë nën sekuestrim aty ku kishte zbritur — në llogaritë e pronarëve shqiptarë që shitën parcelat. SPAK nuk ka konfirmuar asnjë prej këtyre hapave publikisht. Titujt e pronësisë nën të gjithë projektin janë të kontestuara në një litigjim të pazgjidhur që përfshin një vendim të Gjykatës së Lartë që gjeti se dokumentet e përdorura nga një grup pretenduesish ishin pjesërisht të falsifikuara. Edhe ekzistenca e një marrëveshjeje finale është e pasigurt: vetë zyra e Ramës i tha AFP-së se “deri më sot, nuk ka marrëveshje definitive” lidhur me pjesën e Sazanit të projektit, edhe pse buldozerët po punojnë.

Dhe nëpër të gjitha këto, qeveria mban dy pozicione që nuk mund të jenë të dyja plotësisht të vërteta. Ajo insiston se toka e Zvërnecit është pronë private dhe se shteti “nuk është palë në asnjë marrëveshje”. Megjithatë lejet u lëshuan nga një këshill që kryeministri kryeson; ligji mbrojtës u rishkruar nga shumica e tij; dhe në anën e Sazanit, shteti e bëri veten aksionar tregtar, duke regjistruar një kompani në pronësi shtetërore, Albanian State Development and Real Estate, në pronësi të Albanian Investment Corporation, për të marrë një pjesë në vetë zhvillimin që supozohet ta rregullojë. Shteti është njëkohësisht arbitri që pretendon se nuk ka përfshirje dhe një lojtar që mban aksione.

Largohuni nga pjesët individuale dhe modeli është i qartë. Një kënd i vetëm i errët në një projekt kaq të madh do të ishte një mbikëqyrje. Por këtu ka shumë, dhe secili prodhohet nga një mekanizëm specifik dhe i qëllimshëm: leja e lëshuar por jo e publikuar, vlerësimi i mbajtur, mbrojtja e hequr me dizajn, pronësia e prerë për të shmangur zbulimin me një pikë të vetme, zhvilluesi që nuk lë gjurmë ligjore, paratë e ngrira dhe të shkrira në heshtje, titujt e ndërtuar mbi dokumente pjesërisht të falsifikuara, marrëveshja që qeveria thotë se nuk ekziston definitivisht. Asnjë prej tyre nuk është aksident, dhe së bashku ato nuk janë rastësi. Ato janë një metodë. Sistemi u ndërtua në mënyrë që kur qytetari pyet se kush është përgjegjës për shkatërrimin e një bregu të mbrojtur, të mos ketë kujt t’i drejtohet dhe asgjë për të lexuar.

Kjo është gjenialiteti i qetë i kapjes moderne të shtetit, dhe nuk kërkon një dorë të fshehur që orkestron ngjarjet nga hijet. Kërkon vetëm një qeveri të gatshme të ndërtojë, në pamje të plotë, një arkitekturë në të cilën përgjegjësia është projektuar jashtë paraprakisht. Laguna e flamingove po mbushet me beton nga një projekt zhvilluesi i të cilit nuk mund të gjendet, pronarët e të cilit janë fshehur me një pikë përqindjeje, paratë e të cilit u zhdukën dhe u rishfaqën pa shpjegim, dhe qeveria e të cilit insiston se nuk është e përfshirë ndërsa nënshkruan çdo vendim që e çon përpara. Në tërë çështjen, vetëm një gjë është lënë plotësisht e hapur, qartë e dukshme për këdo që ecën poshtë në bregun e Zvërnecit. Teli me gjemba.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.