Flamur i rremë apo fat i keq? Çfarë fshihet pas kolapsit të sistemeve amerikane

Microsoft, kontrolli ajror, bankat dhe rrjeti i NSA-së ranë brenda gjashtë ditësh. Qeveria flet për aksidente, një sekretar fajëson inteligjencën artificiale, rrjetet sociale Iranin. Rindërtimi i E Vërtetës: asnjë shpjegim nuk është verifikuar, ndërsa Trump flet për luftë.

Share
Flamur i rremë apo fat i keq? Çfarë fshihet pas kolapsit të sistemeve amerikane
Kulla e kontrollit ajror

Microsoft, kontrolli ajror, bankat dhe rrjeti i klasifikuar i NSA-së ranë njëri pas tjetrit brenda një jave. Qeveria thotë se janë aksidente pa lidhje. Një sekretar i kabinetit fajëson inteligjencën artificiale. Në rrjetet sociale flitet për Iranin dhe për "flamur të rremë". Një rindërtim i E Vërtetës tregon se asnjë nga këto shpjegime nuk është verifikuar në mënyrë të pavarur.

Brenda gjashtë ditësh, nga 12 deri më 17 nëntor, në Shtetet e Bashkuara u ndërprenë shërbimet e Microsoft 365, u ndalën fluturimet në gjithë vendin, u bllokuan transaksionet e bankës më të madhe amerikane dhe ra rrjeti i brendshëm i klasifikuar i Agjencisë së Sigurisë Kombëtare.

Secila palë ka dhënë shpjegimin e vet teknik dhe të gjitha mohojnë një sulm kibernetik. Por sekretari i Sigurisë së Brendshme, Markwayne Mullin, tha në televizion se beson që pas ndërprerjeve qëndron inteligjenca artificiale, duke kundërshtuar sekretarin e Transportit, Sean Duffy.

Një rindërtim i E Vërtetës, i bazuar në deklaratat zyrtare dhe në raportimet e Reuters, CNN, Fortune, Nextgov, Euronews dhe mediave të specializuara të sigurisë, nuk gjeti asnjë provë për një sulm të koordinuar, për një inteligjencë artificiale jashtë kontrollit apo për një operacion të inskenuar. Por shpjegimet zyrtare nuk i ka konfirmuar askush jashtë institucioneve të prekura, dhe asnjë organ i pavarur nuk po i shqyrton ngjarjet së bashku.

Ndërprerjet ndodhin ndërsa presidenti Donald Trump flet hapur për goditje të reja kundër Iranit, në një luftë që shumica e amerikanëve e kundërshtojnë.

Kronologjia

12 nëntor. Bien Outlook, Teams dhe Copilot i Microsoft-it në mbarë botën. Po atë ditë, sipas Euronews, goditet një kullë telekomunikacioni në Sirik, në jug të Iranit. Instituti për Studimin e Luftës e rendit goditjen mes sulmeve të fundit amerikane.

13 nëntor. Administrata Federale e Aviacionit ndalon fluturimet në gjithë vendin për më shumë se katër orë. Bie edhe platforma Workday. FBI publikon një paralajmërim për ARTEX, një mjet sulmi që përdor agjentë të inteligjencës artificiale.

15 nëntor. Amazon Web Services ka probleme tri orë në qendrën e saj kryesore në lindje të SHBA-së.

16 nëntor. Bllokohen transaksionet e JPMorgan Chase, me pasoja në banka të tjera. United Airlines ndalon nisjet për rreth 90 minuta. Kompania Optimizely zbulon një sulm të konfirmuar kibernetik.

17 nëntor. CNN raporton, duke cituar gjashtë burime anonime, se rrjeti NSANet ka rënë.

Çfarë thonë institucionet?

Microsoft fajëson një defekt të fshehur që nga një përditësim i korrikut, i cili u shfaq nën ngarkesë të lartë. Shpjegimi i kompanisë ndryshoi tri herë në katër ditë: fillimisht "ngarkesë e shtuar", pastaj "një ndryshim i fundit në rrjet", në fund defekti i korrikut. Raporti përfundimtar pritet më 20 nëntor.

Administrata e Aviacionit thotë se një ruter i ri, i instaluar nga kontraktori L3Harris në El Dorado të Arkansasit, e përmbyti rrjetin me kërkesa lidhjeje. E njëjta gjë ndodhi njëkohësisht në një pikë të dytë, në Amarillo të Teksasit. Agjencia tha se nuk ka "asnjë tregues se ishte sulm kibernetik". Por Duffy pranoi më 15 nëntor: "Nuk e kemi ende shkakun rrënjësor." Një zëdhënës i HPE-së, prodhuesit të ruterit sipas raportimeve, tha se pajisjet "nuk dështuan" dhe "duket se punuan siç ishin projektuar". FBI po merr pjesë në analizën e pajisjeve.

Chase tha se shkaku ishte "një defekt softueri" në sistemet e veta dhe se "nuk lidhet me sulm kibernetik". United tha se "nuk ka tregues" për sulm, pa dhënë shkak. Amazon nuk ka bërë publik asnjë shkak.

Për NSANet nuk ka asnjë deklaratë zyrtare me emër nga agjencia. Burime anonime flasin për përditësime softueri. Zëdhënësja e Shtëpisë së Bardhë, Lauren Bis, tha: "Nuk shohim asnjë provë se ishte sulm kibernetik."

Asnjë nga këto shpjegime nuk është verifikuar nga një palë e pavarur. Bordi federal që shqyrton incidente të tilla nuk ka anëtarë që nga janari 2025.

Inteligjenca artificiale “gone rogue”?

Dyshimi për inteligjencën artificiale ka një bazë konkrete te aviacioni. Më 10 nëntor, tri ditë para ndalimit të fluturimeve, Administrata e Aviacionit e shtriu në të 22 qendrat e kontrollit një mjet planifikimi me inteligjencë artificiale, të quajtur SMART, të ndërtuar nga kompania Air Space Intelligence me një kontratë prej 875 milionë dollarësh, sipas raportimeve. Në tetor, më shumë se dy duzina ligjvënësish kishin përcjellë shqetësimet e kontrollorëve se mjeti mund të "halucinonte informacion kritik për sigurinë".

Duffy tha se SMART nuk është i lidhur me sistemet e radarit dhe se "nuk kishte asnjë mënyrë" të ishte i përfshirë. Ai nuk tha nëse mjeti prek rrjetin e telekomunikacionit që dështoi.

Mullin tha më 13 nëntor: "Nuk mund të përjashtosh asgjë në këtë pikë." Më 16 nëntor, në Fox News, ai përcolli mendimin e një eksperti të teknologjisë, të cilin nuk e emërtoi, se "superinteligjenca" po shkakton ndërprerje duke mbingarkuar sistemet e vjetra, dhe tha se kjo "ka kuptim". Në të njëjtën intervistë, ai tha se është "98 për qind i sigurt" që nuk ka sulm kibernetik. Mullin nuk paraqiti prova.

Microsoft e mohoi rolin e inteligjencës artificiale më 13 nëntor, tri ditë para deklaratës së Mullinit. Asnjë burim nuk shpjegon çfarë e nxiti atë mohim.

Gary Marcus, studiues dhe kritik i njohur i inteligjencës artificiale, i tha Fortune-s se ndan të njëjtën "intuitë", por se "nuk e dimë ende". "Dyshoj se po marrim sinqeritet të plotë për këto incidente," tha ai. Eksperti i sigurisë Bruce Schneier e quajti javën thjesht "një javë fati të keq".

E Vërteta nuk gjeti asnjë provë për një inteligjencë artificiale që vepron jashtë kontrollit në këto ngjarje, dhe asnjë program ushtarak të përmendur me emër. Një hipotezë më e zakonshme mbetet e patestuar: që kodi i shkruar nga inteligjenca artificiale po shkakton defekte. Vetëm Microsoft i është përgjigjur kësaj pyetjeje.

Sulmet kibernetike të vërtetuara.

Jo çdo gjë në këtë periudhë është aksident.

Natën e 11–12 tetorit, sulmues të panjohur hynë në sistemet e ftohjes të rreth 700 supermarketeve në Francë dhe i kaluan në regjim shkrirjeje. Temperaturat arritën deri në 50 gradë, sipas drejtuesit të zinxhirit Intermarché. Një valë e dytë goditi gjashtë vende të tjera evropiane natën e 1–2 nëntorit. Sipas Reuters dhe Nextgov, zyrtarë amerikanë që folën në kushte anonimiteti dyshojnë për sulme të ngjashme ndaj ngrirësve në baza ushtarake amerikane në gusht.

Paralajmërimi i FBI-së i 13 nëntorit thotë se kriminelë dhe hakerë të lidhur me shtete po përdorin ARTEX, një mjet me kod të hapur që bashkërendon agjentë të inteligjencës artificiale, sipas përmbledhjeve të dokumentit nga firma të sigurisë. Microsoft ia atribuon një grupi "të lidhur me shtetin kinez" përdorimin e tij në sulmin e tetorit ndaj kompanisë ConnectWise, ku u synuan mbi 2.250 llogari klientësh të Microsoft 365.

Asnjë burim zyrtar dhe asnjë studiues nuk i lidh këto sulme me ndërprerjet e nëntorit.

Irani?

Më 9 nëntor, Franca ia atribuoi sulmin e tetorit njësisë kibernetike Shahid Kaveh të Gardës Revolucionare iraniane. Prokurorja e Parisit, Laure Beccuau, hapi hetim ndaj tre shtetasve iranianë.

Franca bëri publike katër tregues: infrastrukturë e përdorur më parë për zbulim, një mjet skanimi, një medium që sipas saj lidhet me njësinë, dhe gjurmë në gjuhën perse. Nuk publikoi të dhëna teknike që të mund të verifikohen.

Asnjë aleat nuk i është bashkuar atribuimit. I pyetur nëse SHBA-ja ndau informacion, sekretari i Shtetit Marco Rubio tha vetëm se "francezët janë mjaft të aftë". Sipas raportimeve që citojnë The New York Times, inteligjenca amerikane kishte vetëm "besim të ulët" te përfshirja e Iranit. Firma e sigurisë DomainTools e quajti atribuimin "të pariprodhueshëm në mënyrë të pavarur". Vala e nëntorit nuk i është atribuuar askujt.

Irani e mohoi akuzën më 10 nëntor. Një zëdhënës i Gardës Revolucionare, Hossein Mohebbi, shkroi se "Parisi duhet të ruhet nga kurthi i flamurit të rremë të regjimit sionist". Ai nuk paraqiti prova, dhe E Vërteta nuk gjeti asnjë tregues që çon tek Izraeli.

Dy grupe pro-ruse e morën përsipër sulmin më 4 nëntor. Analisti Tom Uren, në Lawfare, shkroi se do të vinte bast te Rusia, duke kujtuar se hakerët rusë kanë përdorur më parë infrastrukturë iraniane për t'u maskuar.

Trump, Izraeli dhe lufta ndaj Iranit

Ndërprerjet bien në një moment të caktuar të luftës me Iranin, e cila nisi më 28 shkurt. Nuk ka armëpushim në fuqi.

Më 12 nëntor, Trump tha se nuk do të hezitonte të përdorte sërish forcën: "Do ta bëja që tani." Një ditë më pas tha se mund ta gjymtonte energjinë, urat dhe industrinë e Iranit "në tri ditë", por se po e shtynte me kërkesë të aleatëve të Gjirit. "Nuk jam i sigurt se jam dakord me këtë," shtoi ai. Një aeroplanmbajtëse e tretë amerikane ka mbërritur në rajon.

Opinioni publik është kundër. Një sondazh i tetorit i Chicago Council gjeti se gati 70 për qind e amerikanëve mendojnë se lufta nuk ia vlen. Demokratët fituan të dyja dhomat e Kongresit më 3 nëntor dhe kanë premtuar ta bllokojnë financimin e luftës kur të marrin detyrën në janar.

Në këtë klimë, në rrjetet sociale dhe në mediat iraniane është përhapur teza e "flamurit të rremë": se ndërprerjet, ose fajësimi i Iranit për to, do të shërbenin si pretekst për rifillimin e luftës para se Kongresi i ri të mblidhet.

Faktet e deritanishme nuk e mbështesin këtë tezë për ndërprerjet. Asnjë zyrtar amerikan, me emër apo anonim, nuk e ka fajësuar Iranin për to. Administrata thotë të kundërtën: se nuk ka sulm. Rubio tha më 10 nëntor se "nuk ka nevojë për operacione të mëdha luftarake".

Por një kanal tjetër është i hapur. Më 16 nëntor, CNN raportoi, duke cituar shtatë zyrtarë anonimë, se inteligjenca tregon që Irani po harton plane për të goditur zyrtarë në Uashington me një "bombë të pistë". Shtëpia e Bardhë tha se "nuk ka kërcënime të besueshme". Talha Abdulrazaq, studiues në Universitetin e Exeterit, i tha Al Jazeera-s se raporti të kujton pretendimet për armët e Irakut në vitin 2003 dhe se "dyshon shumë" te ai. Zëdhënësi i diplomacisë iraniane, Esmaeil Baghaei, tha se raporti synon të frikësojë publikun.

Precedenti historik ekziston. Një studim i historianit të NSA-së, Robert Hanyok, i bërë publik në vitin 2005, arriti në përfundimin se sulmi i dytë në Gjirin e Tonkinit në vitin 1964, i cili u përdor për zgjerimin e luftës në Vietnam, nuk ndodhi kurrë.

Vlerësimi i E Vërtetës

Vlerësimi i E Vërtetës është se sot nuk ka prova për asnjë nga teoritë e mëdha: as për një sulm të koordinuar, as për një inteligjencë artificiale të dalë nga kontrolli, as për një operacion të inskenuar.

Ka, megjithatë, një boshllëk. Tri nga shtatë ndërprerjet nuk kanë shkak të shpallur. Asnjë nuk është verifikuar nga jashtë. Dy sekretarë të kabinetit japin shpjegime që bien ndesh. Ky boshllëk po mbushet nga rrëfime që u shërbejnë atyre që i përhapin.

Nëse fjala "aksident" do të zëvendësohet nga fjala "Iran", sidomos përmes burimeve anonime, kjo do të ishte një zhvillim që kërkon prova publike, jo besim. Sepse diçka e tillë mund ti kushtojë botës shumë. Ky është mendimi ynë.

Çfarë duhet ndjekur

Microsoft publikon raportin përfundimtar më 20 nëntor. Administrata e Aviacionit nuk ka dhënë afat për shkakun rrënjësor. Ministrat e jashtëm të Bashkimit Evropian vendosin për sanksione të reja ndaj Iranit më 14 dhjetor. Kongresi i ri mblidhet në janar.

Deri atëherë, pyetja kryesore është nëse ndonjë zyrtar do ta ndryshojë shpjegimin për ndërprerjet, dhe mbi çfarë provash.

E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.

Read more