Studentët serbë fituan zgjedhjet. Çfarë do t'u duhej studentëve shqiptarë për të fituar Tiranën?
Studentët serbë kaluan nga bllokadat te shumica parlamentare. Në Shqipëri, ku bashkitë votojnë në maj, lëvizja studentore ende nuk ka thënë nëse do të kandidojë. E Vërteta shqyrton ligjin, aritmetikën e Tiranës dhe mësimet nga Serbia te Hong Kongu.
Lëvizja studentore në Serbi kaloi nga bllokadat e fakulteteve te shumica parlamentare. Në Shqipëri, ku zgjedhjet vendore mbahen në maj, studentët ende nuk kanë thënë nëse do të kandidojnë.
Lista e studentëve fitoi zgjedhjet e parakohshme parlamentare në Serbi më 25 tetor, me 51,47 për qind të votave kundrejt 40,42 për qind të koalicionit të Aleksandar Vučićit, sipas organizatës serbe të monitorimit të zgjedhjeve Crta. Sipas numërimit të komisionit zgjedhor, lista mori 140 nga 250 vendet e parlamentit. Vučić e pranoi humbjen po atë natë. Rezultati u certifikua më 5 nëntor.
Në Shqipëri, studentët protestojnë prej muajsh. Ndryshe nga kolegët serbë, lëvizja shqiptare nuk ka bërë asnjë deklaratë publike për zgjedhjet apo për kandidatë. Zgjedhjet e ardhshme vendore, sipas raportimeve, janë caktuar për 9 maj 2027.
Studentët serbë
Lëvizja serbe nisi pas shembjes së strehës së stacionit hekurudhor të Novi Sadit më 1 nëntor 2024. Studentët bllokuan fakultetet dhe paraqitën katër kërkesa konkrete, mes tyre publikimin e dokumenteve të rindërtimit të stacionit dhe rritjen e financimit universitar. Kur qeveria deklaroi se i kishte përmbushur, studentët kërkuan zgjedhje të parakohshme në maj 2025 dhe njoftuan se do të kandidonin.
Më 15 mars 2025, sipas Arkivit të Tubimeve Publike, një organizatë e pavarur numërimi, në Beograd protestuan 275 mijë deri në 325 mijë njerëz. Autoritetet numëruan 88 mijë deri në 107 mijë.
Mënyra si u zgjodhën kandidatët u përcaktua në një dokument të lëvizjes, të quajtur "Direktiva", për të cilin raportoi e përjavshmja serbe Vreme në gusht 2025. Çdo universitet kishte një kuotë vendesh në listë. Nuk mund të kandidonin studentët aktualë, ish-zyrtarët e koalicionit qeverisës dhe zyrtarët e partive të opozitës. Çdo asamble fakulteti, ose plenum, mund ta kundërshtonte një kandidat me prova, dhe vetoja kalonte me shumicën e plenumeve që u përgjigjën. Lista mbeti sekret deri në shpalljen e zgjedhjeve.
Shumica e partive të opozitës, nga e djathta nacionaliste te e majta ekologjiste, e mbështetën listën ose u tërhoqën nga gara. Ato nuk morën asnjë vend në të. Blloku "Serbia Evropiane" garoi veçmas.
Studiueset Denisa Kostovicova e London School of Economics dhe Jessie Barton Hronešová e University College London, në një analizë të 27 tetorit, e lidhën fitoren me disa faktorë: vullnetarët që monitoruan qendrat e votimit, vendimmarrjen në plenume, kandidatët ekspertë pa të kaluar partiak, një mesazh të përqendruar te korrupsioni dhe shteti i së drejtës, dhe marshimet nëpër fshatra.
Humbjet e para
Para fitores kombëtare, listat e mbështetura nga studentët humbën çdo garë vendore në të cilën morën pjesë.
Në Kosjerić, në qershor 2025, një listë e bashkuar opozitare humbi me 51 vota. Në Zaječar, opozita e ndarë mori 42 për qind kundrejt 47 për qind të partisë në pushtet. Në Bor, në mars 2026, lista e studentëve fitoi në qytet por humbi në fshatra, me 40,5 për qind kundrejt 49 për qind. Në Sevojno, vendet u ndanë 9 me 9, dhe një parti e vogël me 3 për qind ia dha kontrollin partisë në pushtet.
Sipas Crta-s, më shumë se një e treta e aktivitetit elektoral të zyrtarëve qeveritarë në të gjithë vendin u përqendrua në Kosjerić dhe Zaječar. Në një garë të vetme vendore, partia në pushtet mund ta hedhë gjithë makinerinë e saj në një qytet.
Çfarë lejon ligji në Shqipëri
Kodi Zgjedhor shqiptar u jep zgjedhësve mundësinë të nxjerrin kandidatë pa parti. Sipas versionit të zbatuar në zgjedhjet vendore të 2023-s, një grup prej të paktën nëntë zgjedhësish mund të regjistrohet 70 ditë para votimit dhe të paraqesë një kandidat për kryetar bashkie dhe një listë për këshillin bashkiak.
Kandidati duhet të mbledhë nënshkrimet e 1 për qind të zgjedhësve. Për partitë, numri ka tavan prej 3.000; për kandidatët e pavarur nuk ka. Në Tiranë, në vitin 2023, kjo nënkuptonte rreth 7.000 nënshkrime, një kërkesë që misioni vëzhgues i OSBE-së e kritikoi. Kandidati nuk mund të jetë anëtar i një partie që garon në të njëjtën bashki.
Kandidatët e pavarur nuk marrin financim publik dhe nuk kanë kohë të garantuar në media. Dhurimet kufizohen në 1 milion lekë për donator. Këshilli bashkiak ndahet pa prag elektoral, që do të thotë se një listë qytetare mund të fitojë vende edhe nëse kandidati i saj për kryetar humbet.
Kodi Zgjedhor u ndryshua në vitet 2024 dhe 2025. Nëse këto dispozita kanë ndryshuar për zgjedhjet vendore të 2027-s nuk është konfirmuar publikisht.
Kryetari i bashkisë zgjidhet në një raund të vetëm: fiton kandidati me më shumë vota.
Aritmetika e Tiranës
Në zgjedhjet vendore të 2023-s, sipas Reporter.al, Erion Veliaj i Partisë Socialiste mori rreth 159 mijë vota, rreth 55 për qind. Kandidati i Partisë Demokratike, Belind Këlliçi, mori rreth 100 mijë, rreth 35 për qind. Arlind Qori i Lëvizjes Bashkë mori rreth 14 mijë, rreth 4,8 për qind. Votuan rreth 302 mijë njerëz.
Veliaj mbetet ligjërisht kryetar i bashkisë. Ai ndodhet në paraburgim që nga 10 shkurti 2025, ndërsa gjyqi i tij vazhdon në Gjykatën e Posaçme. Më 3 nëntor 2025, Gjykata Kushtetuese shfuqizoi shkarkimin e tij, duke anuluar zgjedhjet e pjesshme që ishin caktuar për 9 nëntor 2025.
Në zgjedhjet parlamentare të majit 2025, partitë e reja morën rezultate modeste. Sipas raportit përfundimtar të OSBE-së, Shqipëria Bëhet mori 4 për qind, Mundësia 3,05 për qind dhe Lëvizja Bashkë 1,53 për qind. Të gjitha vendet e tyre në parlament erdhën nga qarku i Tiranës.
Sipas një sondazhi të Institutit Republikan Ndërkombëtar, të publikuar në janar 2025, 62 për qind e shqiptarëve dëshirojnë forca të reja politike dhe 28 për qind nuk kanë besim te asnjë politikan.
Pyetja e kandidatit të opozitës
Gara për Tiranën ka tashmë një kandidat që synon votën kundër qeverisë. Në tetor 2025, Partia Demokratike, Mundësia, Shqipëria Bëhet dhe Nisma Thurje mbështetën kandidaturën e pavarur të aktivistit dhe humoristit Florjan Binaj. Ai thotë se mbetet kandidat.
Lëvizja studentore i ka kundërshtuar hapur të dyja partitë kryesore. Më 31 tetor, sipas raportimeve të medias, studentët larguan deputetët e Partisë Demokratike nga protesta duke brohoritur "Rama në burg, Berisha në burg".
Në një garë me një raund të vetëm, dy kandidatë kundër qeverisë e ndajnë të njëjtën votë. Analisti Sokol Lleshi tha për Al Jazeera në tetor se ndryshimi në Shqipëri kërkon një koalicion më të gjerë dhe largime nga brenda elitës politike.
Mësimi i dhjetorit 2018
Shqipëria e ka provuar një lëvizje studentore më parë. Protestat e dhjetorit 2018 detyruan kryeministrin Edi Rama të anulonte tarifën që i kishte shkaktuar dhe të zëvendësonte, sipas Al Jazeera, tetë ministra. Qeveria nënshkroi "Paktin për Universitetin". Një auditim i vitit 2023 nga Qendra Shqiptare për Gazetari Cilësore gjeti se shumica e angazhimeve të tij nuk ishin përmbushur.
Studiuesi Blerjan Shahini, në një artikull akademik të vitit 2021, shkruan se aktivistët e refuzuan mbështetjen e opozitës si "zgjedhje strategjike", të cilën ai e quan "perceptim utopik". Sipas tij, lëvizja u shua pas rreth dy muajsh dhe energjia e saj u përthith nga "mekanizmat klientelistë". Lëvizja nuk krijoi asnjë strukturë elektorale.
Çfarë tregojnë rastet e tjera
Në Hong Kong, në zgjedhjet vendore të nëntorit 2019, pas muajsh protestash, pjesëmarrja arriti 71 për qind dhe kandidatët pro-demokracisë, shumë prej tyre të rinj, fituan rreth 86 për qind të vendeve, sipas Al Jazeera.
Në Sllovaki, në vitin 1998, fushata qytetare OK'98 organizoi rreth 60 projekte dhe 1.746 vëzhgues vullnetarë, sipas një studimi të German Marshall Fund. Pjesëmarrja arriti 84 për qind dhe opozita fitoi 93 nga 150 vendet.
Në Bangladesh, studentët që rrëzuan qeverinë në vitin 2024 themeluan një parti, Partinë Kombëtare të Qytetarëve. Në zgjedhjet e shkurtit 2026, ajo garoi në 30 nga 300 qarqe si partnere e vogël e një aleance dhe fitoi gjashtë vende. Analisti Asif Bin Ali e përshkroi si "një parti tradicionale me fytyra më të reja".
Në Spanjë, platformat qytetare të dala nga protestat e vitit 2011 fituan bashkitë e Barcelonës dhe Madridit në vitin 2015. Ato i humbën më vonë, Madridin në vitin 2019 pas një përçarjeje të brendshme dhe Barcelonën në vitin 2023.
Analiza e E Vërtetës
Rasti serb dhe rastet e tjera tregojnë një model: lëvizjet që fituan në zgjedhje paraqitën një kandidat ose një listë të vetme kundër qeverisë dhe investuan te regjistrimi dhe mobilizimi i votuesve të rinj e te mbrojtja e votës. Lëvizjet që dështuan nuk krijuan strukturë elektorale, u përçanë ose u përthithën nga partitë ekzistuese.
Për Shqipërinë, një dallim është i rëndësishëm. Në Serbi, studentët humbën garat vendore të izoluara dhe fituan vetëm kur gara u bë kombëtare. Në Shqipëri, të gjitha bashkitë votojnë në të njëjtën ditë. Ligji i ri për ndarjen territoriale, Ligji 100/2026, i zvogëlon bashkitë nga 61 në 46. Nëse një lëvizje qytetare do të garonte njëkohësisht në Tiranë dhe në qytetet e tjera universitare dhe të protestave, partia në pushtet nuk do të mund ta përqendronte makinerinë e saj në një vend të vetëm, si në Kosjerić. Kjo do të kërkonte, nga ana tjetër, kandidatë të besueshëm në shumë qytete njëherësh.
Një faktor tjetër është regjistrimi. Votuesit votojnë sipas vendbanimit të regjistruar në gjendjen civile. Studentët që nuk e kanë transferuar vendbanimin në Tiranë do të votonin në qytetet e tyre.
Lëvizja shqiptare nuk ka emëruar drejtues dhe vepron përmes grupeve si Studentët n'Protestë dhe Revolucioni Studentor. Ajo kërkon dorëheqjen e Ramës dhe një sistem politik pa Ramën dhe pa Berishën. Që nga 7 nëntori, studentët protestojnë çdo të mërkurë dhe të shtunë. Më 5 nëntor, ata kundërshtuan në Gjykatën Kushtetuese aktet e reja të qeverisë për protestat.
Rama, i pyetur për protestat në tetor, u përgjigj se rruga është "zgjedhjet, jo revolucioni". Zgjedhjet vendore janë pas gjashtë muajsh. Grupi i parë i zgjedhësve që dëshiron të nxjerrë kandidat duhet të regjistrohet rreth fundit të shkurtit.
E Vërteta — aty ku e vërteta gjithmonë fiton.